اینجاست که اشکال فخر رازی زنده می‌شود. فخر رازی می‌گوید ما نمی‌توانیم سه قسم تصور کنیم، بلکه دو قسم بیشتر نداریم. اشیاء یا آنی‌الحصول‌اند، یعنی حدوثشان در «آن» است منتها به قول شما اعم از اینکه آنی‌البقاء باشند یا مستمرالبقاء؛ این می‌شود همان امور دفعی‌الوجود. دفعی‌الوجود بودن همان آنی‌الحصول بودن است. و اگر دفعی‌الوجود نبود یعنی تدریجی‌الوجود است، و اگر تدریجی‌الوجود باشد یعنی زمانی علی وجه الانطباق است. شق سوم ندارد.

فخر رازی این مطلب را به دو بیان ذکر کرده است. ابتدائا گفته: الأشیاء إمّا أن یوجد شیئآ فشیئآ، اینها زمانی علی وجه الانطباق‌اند، و إمّا أن یوجد دفعةً، یعنی در «آن» وجود پیدا کرده. دیگر نمی‌توان شق سوم فرض کرد. بعد تعبیرش را عوض کرده و گفته: الأشیاء إمّا أن یحصل دفعةً (یعنی یوجد فی الآن) و إمّا أن یحصل لا دفعةً بل قلیلا قلیلا. می‌گوید: ما شق سوم نمی‌توانیم فرض کنیم و اینکه شیخ خواسته شق سومی فرض کند مثل این است که انسان در ماورای متناقضین چیزی جستجو کند. الشیء إمّا أن یوجد دفعةً و إمّا أن یوجد لا دفعةً، یا: الشیء إمّا أن یوجد شیئآ فشیئآ و إمّا أن یوجد دفعةً، و این دو در حکم متناقضین می‌باشند.

جواب مرحوم آخوند به اشکال فخر رازی

چون بیان فخر رازی ـ اگرچه تصریح نکرده ـ بر این اساس بوده است که حرف شیخ چیزی شبیه ارتفاع نقیضین است، مرحوم آخوند اینجا در جواب به همین مقدار قناعت می‌کند که این دو، نه متناقضین‌اند نه در حکم متناقضین.

مرحوم آخوند می‌گوید شک ندارد که اگر دو شیء نقیضین یا در حکم نقیضین باشند شق سوم ندارند. مثلا اگر الف و ب نقیضین باشند و یا خود الف و ب نقیضین نباشند بلکه الف نقیض ج باشد و ب لازمه ج باشد[١] ، الف و ب شق سوم ندارند. ولی در جایی که دو

[١] . در اينجا الف و ب در حكم نقيضين‌اند؛ چون لازم شیء در حكم خود شیء است.