هم آن را به طور خلاصه در حاشیه فصل بقای موضوع[١] ذکر کرده بودند، به طور مفصل بیان می‌کنند. آقای طباطبایی در آن حاشیه گفته بودند اصلا در حرکت جوهریه نیازی به موضوع باقی نداریم.

مرحوم آخوند همین مطلب را در اینجا بیان می‌کند و در جاهای دیگر اسفار هم این مطلب به طور متفرقه آمده است، و مطلب عمیقی هم هست.

ایشان می‌فرمایند[٢] : «مسأله موضوع و قابل در حرکت جوهریه به شکلی فرض می‌شود و در حرکات عَرَضیه به شکلی دیگر». این مطلب جزء مطالب اساسی‌ای است که در حرکت جوهریه باید درنظر داشت.

در باب حرکت عَرَضیه، یک جوهر متحصلِ بالفعل وجود دارد؛ یعنی امری وجود دارد که قطع نظر از ما فیه الحرکه، خودش تحصل و تحققی دارد و در وجودش از ما فیه الحرکه بی‌نیاز است. قبلا گفتیم که در حرکت عرضیه، موضوع که یک امر متحصل و متحقق بالفعل است، در ما فیه الحرکه حرکت می‌کند. همچنین گفته شد که معنی صحیح «حرکت در مقوله» این است که موضوع در هر آنی فردی از ما فیه الحرکه را دارد. به هرحال در حرکت عرضیه واقعا یک نوع فعلیت و قبول عینی وجود دارد؛ یعنی یک امر بالفعل یک عرض را قبول می‌کند.

اما در باب حرکت جوهریه گرچه قابل و فاعل وجود دارد، ولی قابل و فاعل تا حد زیادی جنبه عقلی پیدا می‌کند؛ یعنی اختلاف فاعل و قابل اختلاف تحلیلی می‌شود نه اختلاف عینی. در حرکات عرضیه قابل با مقبول اختلاف عینی دارد، یعنی قابل قطع نظر از مقبول هویتی دارد، لذا گفتیم معنای ]حرکت عرضیه[ دارا شدن چیزی است که خودش وجود دارد. و لهذا ]در حرکات عرضیه[ وجودْ وجودِ رابطی است و جاعلْ جعل وجود رابطی می‌کند؛ یعنی جاعل جعل حرکت می‌کند برای ذاتی که قطع نظر از این جعل و جاعل، در مرتبه قبل از این جعل وجود دارد؛ مثل: جعلُ جسمٍ أبیضَ، که این جعل غیر از اصل جعل الجسم است؛ یعنی جسمِ مجعول و متحقق، در مرتبه دیگر یجْعَلُ أبیضَ، که این جعل دوم به وجود رابط تعلق می‌گیرد و لهذا این جعل جعل تألیفی است. پس در اینجا خود موضوع قطع نظر از شیء مجعول تحققی دارد.

[١] . [ اسفار ج ٣، ص ٨٧، تعليقه ١.]

[٢] . در فصل دوازدهم و جاهای ديگر هم اين مطلب را بيان كرديم.