می‌گفتیم «دیروز بر امروز تقدم دارد» اگر کسی می‌پرسید «چرا آن قطعه از زمان که اسمش دیروز است به جای این قطعه از زمان که اسمش امروز است قرار ندارد و این قطعه که اسمش امروز است به جای آن قطعه که اسمش دیروز است قرار ندارد؟» در جواب می‌گفتیم: اگر کسی معنی زمان را تصور کند می‌فهمد که اصلا این سؤال معنی ندارد؛ دیروز دیروز بودنش مساوی است با همان ظرفیت خاص و عین مقدم بودن بر امروز و مؤخر بودن از پریروز است، و امروز امروز بودنش عین مؤخر بودن از دیروز و مقدم بودن بر فرداست. تقدم و تأخرْ ذاتی زمان است، نه اینکه هویت دیروز می‌تواند همین که هست باشد ولی در جای امروز قرار بگیرد و هویت امروز می‌تواند همین که هست باشد ولی در جای دیروز قرار بگیرد. جایی که «امروز» و «دیروز» قرار دارند عین هویتشان است و حتی اگر بگوییم «جزء هویت» مسامحه در تعبیر کرده‌ایم. پس در اینجا جابجا شدن و عوض شدن معنی ندارد.

مثالِ مراتب اعداد

مثالی که ما همیشه برای روشن شدن این مطلب بیان می‌کنیم مثال مراتب اعداد است. این که کسی از جابجایی مراتب زمان سخن بگوید، مثل این است که کسی در ]مورد [مراتب اعداد بگوید: «بیاییم جای عدد ٥ را که در میان ٤ و ٦ قرار گرفته است، عوض کنیم و آن را در میان ٧ و ٩ به جای عدد ٨ قرار بدهیم و عدد ٨ را نیز به جای عدد ٥ قرار بدهیم». ٥ نمی‌تواند ٥ باشد و میان ٧ و ٩ قرار بگیرد، چون در آن مرتبه قرار گرفتن مساوی است با ٨ بودن و ٥ نبودن، ٨ هم اگر جایش عوض شود دیگر ٨ نیست.

مراتب جوهر مانند مراتب زمان و مراتب عدد است

مرحوم آخوند می‌فرمایند: این مطلب، در باب مراتب جوهر هم هست؛ یعنی هر مرتبه‌ای از مراتب جوهر در هر مرتبه‌ای از مراتب زمان که قرار گرفته است، آن مرتبه مقوِّم ذاتش است؛ یعنی «آن بودنش» مساوی است با در این مرتبه بودن و این‌دو عین یکدیگرند. اینجا دیگر «لِمَ» و «بِمَ» بردار نیست که بگوییم «چرا این در آنجاست و آن در اینجا؟». اینکه این شیء در آن مقام دیگر قرار بگیرد، مساوی است با اینکه این شیء خودش خودش نباشد.