توضیح اینکه: علت موجبه و موجِده ـ که آن علتی است که اشیاء را ایجاد می‌کند ـ بدون شک باید از موجَد خودش اقوی وجودآ باشد، ولی هیچ کس ادعا نکرده که حرکت علت موجده است. علت مُعدّه نقشش فقط این است که ماده را مستعد و آماده می‌کند و مانعی ندارد که چیزی که اضعفُ وجودآ است علت اعدادی واقع شود برای چیزی که اقوی وجودآ است. این مثل این است که بذری را که من با حرکت دست خودم بر زمین می‌پاشم اگر در دست من باقی بود بدون شک هیچ وقت نمی‌رویید و همین که بذر را حرکت دادم و زیر خاک قرار دادم علت می‌شود برای اینکه آن بذر بروید، ولی این، علت ایجادی نیست بلکه علت اعدادی است. علت ایجادی در مورد این بذر در صورتی که علل مباشر را در نظر بگیریم، طبیعت زمین است، و اگر علل دورتر را در نظر بگیریم قوای غیبی حاکم بر زمین و همه طبیعت است که بالاخره به واجب تعالی منتهی می‌شود. قرآن می‌فرماید: أَفَرَأیتُمْ ما تَحْرُثونَ. ءَ أَنْتُمْ تَزْرَعونَهُ أَمْ نَحْنُ الزّارِعونَ[١] ؛ نقش کشاورز نقش اعدادی است و نقش خداوند نقش ایجادی.

پس اگر می‌گویند حرکتْ علت حوادث است، مقصود این نیست که علت ایجادی است، بلکه مقصود این است که علت اعدادی است، و اضعفُ وجودآ بودن در علل اعدادی اشکالی ندارد.

این ایرادها هم علی‌الظاهر با توجه به آنچه مرحوم آخوند در فصل بیستم گفتند[٢] ، جواب داده می‌شود. ما بعد که برگشتیم در این مورد بحث می‌کنیم.

اشکال سوم آخوند به مبنای قدما در ربط حادث به قدیم

اشکال سوم مرحوم آخوند بر امثال شیخ این است: شما گفتید حرکت دارای دو حیثیت است و از یک حیثیت قدیم است و از حیثیت دیگر حادث، و از آن حیثیتی که قدیم است مربوط به علت قدیم است؛ ما می‌پرسیم: حرکت از کدام حیث قدیم است؟ حرکت اصلا حیثیت قدیم ندارد، تمام حیثیات حرکت حیثیت حدوث است. اگر بگوییم حرکت دارای

[١] . واقعه / ٦٣ و ٦٤.

[٢] . آنجا كه در باب علت متغير و ثابت فرمود كه قدما دو سلسله فرض می‌كردند، و بعد اشكالی كرد.