در واقع این طور بوده: «العالم (یعنی الأجسام، یعنی الجواهر الجسمانیة) لا یخلو من الحوادث[٢] و کلّ ما لایخلو من الحوادث لایسبق الحوادث، فالعالم لایسبق الحوادث[٣] ». بعد این نتیجه صغری برای قیاس دیگری قرار می‌گیرد: «العالم لایسبقُ الحوادث و کلّ ما لایسبق الحوادث فهو حادث[٤] ، فالعالم حادث».

جواب دلیل هشتم

جواب این دلیل از جوابی که به دلیل هفتم دادیم روشن است. صغرای قیاس اول (یعنی: الجواهر الجسمانیة لایخلو من الحوادث) صحیح است. کبرای قیاس اول (یعنی: و کل ما لایخلو من الحوادث فهو لایسبق الحوادث) نیز صحیح است ولی به این معنا که: هر چیزی که از حوادث خالی نیست بر کل[٥] این حوادث سبقت ندارد، نه به این معنا که بر هر یک سبقت ندارد. پس قهرا نتیجه قیاس اول هم به همان نحوی که کبری را ارائه کردیم درست است؛ «فالعالم لایسبق الحوادث» یعنی: العالم لایسبق مجموع الحوادث غیر المتناهیة.

حال اگر این نتیجه را به همین شکل، صغری برای قیاس دوم قرار دهیم کبرای قیاس دوم کاذب می‌شود. «کل ما لایسبق مجموع الحوادث فهو حادث» غلط است. آنچه که بدایت داشتن عالم را ثابت می‌کند این است که جواهر جسمانیه بر یک یک حوادث تقدم نداشته باشند، که ما در قیاس اول چنین چیزی را ثابت نکردیم. پس این قیاس دارای چنین مغالطه‌ای است.

تا اینجا مجموع استدلالهای این آقایان با جوابهایش مطرح شد. معلوم شد که در

[١] . يعنی دو قياس است كه نتيجه اولی صغری برای دومی قرار می‌گيرد.

[٢] . يعنی لايخلو من حدوث فی حركاته و اعراضه.

[٣] . بلكه معيت دارند.

[٤] . چون قديم بر حادث تقدم دارد.

[٥] . كل (يعنی مجموع لايتناهی) وجود اعتباری دارد.