یکی از مسائلی که غزالی در رد و نقض اقوال فلاسفه طرح کرده همین مسأله است[١] . این مسأله مهمترین مسأله‌ای است که طرح کرده و بیش از هر مسأله دیگری روی آن پافشاری می‌کند و جزء مسائلی است که حتی فلاسفه را روی آن تکفیر کرده است. او همین برهان را از فلاسفه نقل می‌کند و می‌گوید: شما در اینجا مغالطه کرده‌اید؛ شما بحث را آورده‌اید در اینکه آیا زمان حادث زمانی است یا نه، بعد هم حادث زمانی را تعریف کرده‌اید و گفته‌اید زمان نمی‌تواند حادث زمانی باشد چون از عدمش وجودش لازم می‌آید. می‌گوید: ولی ما مسأله را به این شکل طرح نمی‌کنیم، ما نمی‌گوییم «آیا زمان حادث زمانی است یا نه؟» بلکه می‌گوییم: آیا زمان متناهی است یا متناهی نیست؟ آیا زمان ابتدا و انتها دارد یا ندارد؟ (حال چه حدوث زمانی درباره آن صدق کند چه صدق نکند). غزالی می‌گوید: ما می‌گوییم زمان ابتدا دارد، و برهان شما دیگر در این جاری نیست؛ چون ما نمی‌گوییم «زمان حادث زمانی است» تا آن اشکالات لازم بیاید.

خلاصه غزالی می‌گوید حرف ما این است: «زمان از نظر استدلالْ طرف موجود دارد». لذا مرحوم آخوند در اینجا بحث را به همان صورتی مطرح کرده که غزالی اشکال کرده؛ آخوند فرموده: فی أنّ الزمان یمتنع أن یکون له طرف موجود.

غزالی بعد از ذکر این مطلب، نقضی هم به فلاسفه وارد کرده و گفته: آنچه ما در باب زمان می‌گوییم، نظیر چیزی است که شما در باب مکان می‌گویید. چه فرق است میان زمان و مکان؟! شما در باب ابعاد عالم قائل به لاتناهی ابعاد نیستید و می‌گویید ابعاد عالم متناهی است و محدّد الجهاتی در کار است[٢] . وقتی هم از شما بپرسیم ماوراء عالم چیست؟ آیا خلأ است یا ملأ ؟ در جواب می‌گویید آنجا نه خلأ معنی دارد نه ملأ؛ چون خلأ و ملأ هردو به فرض وجود جسم است، و اگر جسمی نباشد نه خلأ وجود دارد نه ملأ.

او از فلاسفه می‌پرسد: آیا معنی «تناهی عالم از نظر مکان» این است که تا نهایت

[١] . بالخصوص در كتاب تهافت الفلاسفه كه بيست مسأله را در ردّ فلاسفه مطرح كرده. غزالی نبوغفكری فوق‌العاده‌ای دارد گو اينكه در فلسفـه تبحر و تخصص ندارد. آدم متشرعی است ولی به تكفيرقناعت نمی‌كند، اهل استدلال است و در جای خودش استدلالهای خيلی قويّی آورده. كتاب تهافتالفلاسفه او كتاب كوچكی شمرده نمی‌شود.

[٢] . البته فلسفه معين نمی‌كند كه ابعاد عالم چقدر است، فقط می‌گويد ابعاد عالم متناهی است.