عیب کار مرحوم آخوند این است که گاهی مطالب مربوط به یک مسأله را متفرق ذکر می‌کند. از جمله مسائل مهم مسأله حرکت جوهریه است که یکی از براهین بر این مسأله که مرحوم آخوند بیش از هر برهانی روی آن تکیه می‌کند، از راه ربط متغیر به ثابت و حادث به قدیم است. این برهان یک سلسله مقدمات دارد که علی‌القاعده برای سد ثغور باید همه را در یک جا جمع کند و نتیجه‌گیری کند، اما وقتی مقدمات مربوط به این مسأله به طور پراکنده در سخنان ایشان مطرح شود اسباب ایراد و اشتباه فراهم می‌گردد.

اینجا به نظر می‌رسد که اگر ما به مطالبی که مرحوم آخوند در فصول دوازدهم، چهاردهم، نوزدهم و بیستم و همچنین مطالبی که تحت عنوان «پیدایش حرکت در مقوله» بیان کرده‌اند توجه کنیم و همه آنها را در نظر بگیریم و نسبت به آنها حضور ذهن پیدا کنیم[١] ، متوجه می‌شویم که ایرادهای این دو بزرگوار وارد نیست و سخن مرحوم آخوند سخن صحیحی است.

تقریر دوباره مطلب قدما در ربط حادث به قدیم

به آقایان محشّین عرض می‌کنیم : شما به این نکته توجه بفرمایید که آنهایی که در باب ربط حادث به قدیم حرکت را رابط می‌دانستند و مرحوم آخوند هم اینجا سخن آنها را تقریر کرد، به این دلیل حرکت را رابط دانستند که اولا چون دائم است قدیم است، و ثانیا به حکم آنکه حقیقتش حقیقت حدوث است و حدوثِ دائم دارد، دارای جنبه حادث نیز هست. آنگاه مرحوم آخوند در اینجا اشکالی مطرح کردند که : اگر حرکت دارای دو جنبه است و از جنبه‌ای حادث است و از جنبه‌ای قدیم، ما می‌گوییم از جنبه‌ای که حادث است علت حادث می‌خواهد و از جنبه‌ای که قدیم است علت قدیم می‌خواهد. بعد خودشان ]از جانب قدما[ از این اشکال جواب دادند به اینکه: اینکه می‌گوییم حرکت دو جنبه دارد، به این معنا نیست که در خارج مرکب از دو حیثیت است، بلکه این ترکیب از قبیل ترکیب ماهیت و وجود است؛ یعنی ماهیت حرکتْ حدوث است و وجود این حدوثِ دائمْ قدیم

[١] . ما در آخر فصل دوباره به همه آن مسائل مراجعه می‌كنيم تا مطلب خوب تثبيت شود.