هرگاه انسان ماده تلخى را در دهان بگذارد و بى درنك آن را بيرون آورد همان گونه كه گذاردن ماده تلخ آنى و گذرا است اثر رنج آور آن نيز موقت و لحظه اى مى باشد.

حال اين دو نوع رابطه توليدى (١. رابطه توليدى ابدى، ٢. رابطه توليدى موقت) را در مورد گناهان و آثار اخروى آنها مطرح نموده مى گوييم: كفر و شرك از آن نوع گناهانى است كه اگر چه در دورانى موقت انجام يافته است، ولى خود مبدأ توليد وپيدايش رنج و عذاب هميشگى در سراى ديگر باشد اين نوع رابطه را مى توان از برخى تعبيرات كه قرآن و روايات درباره ى اعمال نيك و بد و آثار زيبا و زشت آنها در قيامت، آمده است بدست آورد چنان كه اعمال انسان در اين جهان به عنوان بذر ودانه اى شناخته شده است كه محصول آن در سراى ديگر برداشت مى شود.

حديث معروف نبوى مى گويد: «الدُّنْيا مَزْرَعَةُ الآخِرَةِ» دنيا نسبت به آخرت بسان مزرعه اى مى باشد وعلى (عليه السلام) عمل نيك را، كشت و زرع آخرت به شمار آورده مى فرمايد:

«اَلْعَمَلُ الصّالِحُ حَرَثُ الاخِرَةِ».[١]

قرآن كريم نيز مى فرمايد:

(مَنْ كانَ يُريدُ حَرْثَ الاخِرَةِ نَزِدْ لَهُ فى حَرْثِهِ ...) .[٢]

«آن كس كه كشت و زرع آخرت را طلب كند، بر آن مى افزاييم».

٣. در منطق و فلسفه قاعده ى معروفى است كه مى گويد:

[١] نهج البلاغه، خطبه ٢٢١.
[٢] شورى/٢٠.