در جامعه ابتدايى عربستان قبل از بعثت، كفر در قلمرو حميّت جاهلى بر محور عصبيّت قومى سازمان يافته بود و اين عامل، تار و پود اين اجتماع را تشكيل مى‌داد. كفر منزوى شده بعد از بعثت پس از حيات پيامبر اكرم، با اتكاء بر همين حميّت جاهلى و روابط ايلى و قبيله‌اى ضعيف شده و كم رنگ، توانست منافقانه اقتدار پيشين خود را بدست آورد.
جريان نفاق اموى سعى كرد از هر موقعيتى براى تثبيت اعتبار سياست عشيره‌اى خود، استفاده نمايد و در اين جهت آنچه كه اهميت نداشت و به آن اعتنايى نمى‌شد، دين و جريانات اعتقادى بود.
و بايد گفت: گرچه اسلام بيشترين ضربه را بر پيكر عصبيت جاهلى كه بنى اميه در رأس آن بود، زد ولى چندى بعد، اين عصبيت نيز توانست بزرگ‌ترين ضربه را به اسلام و اقتدار سياسى و اعتقادى توحيد وارد آورد.
در هر حال؛ جريان نفاق با اصالت دادن به قوميت و قبيله‌گرايى، بالضروره در مقابل دين عرض اندام كرد، و كسانى كه در رأس اين جريان قرار داشتند، جز به عصبيت قومى و نژاد و عشيره، به امر ديگرى نه آشنا بودند و نه متوجه. مثلًا ديده مى‌شود بعد از جريان سقيفه بنى ساعده، ابوسفيان، على (ع) را به جنگ ترغيب نموده و به او پيشنهاد عدم سازش با خليفه وقت مى‌دهد و به حضرت مى‌گويد: «آيا در اين قضيه (حاكميت)، كسى كه از پست‌ترين خانواده قريش و كمترين آنهاست، بر شما غلبه كرد؟»، كه به خوبى نشان دهنده نگاه سياسى وى، آن هم سياست عشيره‌اى، به جريانات و حوادث اسلام است.
و در ادامه اين جريان كه به يك تراژدى بزرگ و اندوهناكى انجاميد، به نقطه اوجى مى‌رسيم كه مى‌بينيم، يزيد هنگامى كه مست از باده پيروزى است، ضمن عصا زدن به دندان‌هاى مبارك حسين پيامبر، حجت خدا روى زمين، ابياتى مى‌خواند كه بيش از همه يادآور تجديد خاطره جنگ‌ها و خونريزى‌هاى ايام جاهليت است، و در انديشه تلافى كردن‌هاى قومى و قبيله‌اى، ياوه‌سرايى مى‌كند.
انديشه ابتدايى عصبيت. عصبيتى كه توانست در چند سال حاكميت خود، جامعه را به همين روش ساخته و با اين فرهنگ تربيت نمايد، تا جايى كه تمامى افكار، انديشه‌ها و موضع‌گيرى‌هاى خواص و عوام، رنگ و صبغه قوميت به خود گرفته؛ و دوباره هر كس از