دستگاه بو العجب معنى را صورت مى‌دهد. و صور معانى را با معانى مناسباتى است كه بدان مناسبات معانى صورت مى‌يابند، و چون صورت خواب به معبّر گفته شود از صورت عبور مى‌كند به معنى مى‌رسد و شخص خواب بيننده را از صورت به معنى عبور مى‌دهد كه مى‌گويند خواب را تعبير كرده است، شيخ اكبر در فصّ اسحاقى فصوص الحكم گويد: «و معنى التعبير الجواز من صورة ما رآه إلى أمر آخر».

فص اسحاقى و فص يوسفي فصوص الحكم و نمط دهم اشارات و فصل دوم مقاله چهارم نفس شفاء در رؤيا و صورت يافتن در دستگاه قوه متخيله حق سخن را اداء كرده‌اند كه تلفيق مطالب اين چند موضع اگر در دست افراد زبان فهم قرار بگيرند يكدوره كامل روانشناسى است.

و بدان كه خواب و حالت احتضار و تنويم مغناطيسى و حالات غشوه و وحشت و دهشت، و حالت غيبت، و خلسه ملكوتيه، و صورت توجّه در عرفان عملى و أمثال آن‌ها هيچ يك موضوعيّت در تمثل صور مثالى در صقع نفس ندارد، و آن كه موضوعيت دارد انصراف از تعلّقات است، و مراقبت مفتاح است، پس اگر در بيدارى انصراف حاصل شود تمثل و تمثلات و نزل و تنزّلات بهتر از حالت خواب عائد انسان مى‌گردد. (ح. ح)

[٢١] و لا يخفى عليك أن صفات الوالدين و نياتهما و كيفيّات الغذاء و أوقات انعقاد النطفة و نظائرها دخيلة في هذا الأمر، فتدبر قوله سبحانه: نِساؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ ... (البقرة- ٢٢٤)، و قوله تعالى شأنه: «وَ الْبَلَدُ الطَّيِّبُ يَخْرُجُ نَباتُهُ بِإِذْنِ رَبِّهِ وَ الَّذِي خَبُثَ لا يَخْرُجُ إِلَّا نَكِداً ...» (الأعراف- ٥٩)، و النكتة ٨٤٨ من كتابنا «هزار و يك نكتة» مفيدة في هذا الأمر الأصيل جدّا و إن شئت فراجع. و من أبيات «پند نامه فرزند» ما نتلوها عليك:

أى خوش آن جان پاك مرد و زنى‌		كه فروزد ز نور ايمانا
اى خوش آن كودكى كز آغازش‌		طيّب و طاهر است زهدانا
بعد از آن مهد ناز او باشد		همچو زهدان پاك دامانا
ز غذاى حلال مى‌نوشد		پاك و پاكيزه شير پستانا
خوى مادر ز شير پستانش‌		مى‌نشيند به طفل آسانا
دامن مادر است پرورده است‌		عيسى و موسى بن عمرانا
ز آمنه مادر و ز عبد اللَّه‌		پدر است، خاتم رسولانا