النفس الضعيفة كان جسمها قويّا في جسميّته و بالعكس- و الصورة الإنسانية لا تخلو عن بدن قطّ، و تلك الأبدان طوليّة و التفاوت بينها بالكمال و النقص. و يعبّر عن البدن الغير العنصري الطبيعي بالبدن الدهري و الجسم الدهري أيضا ...».

و به همين مفاد در اول فصل دوازدهم از باب يازدهم نفس اسفار فرموده است: «و اعلم أن الأجسام الواقعة تحت تصرّف النفوس و الأرواح هي في نفسها مضمحلّة مقهورة مستهلكة ...»

(ط ١- ج ٤- ص ١٦٢).

٩- معرفت به حركت جوهرى مفتاح بسيارى از حقايق حكميه است چنان كه در كتاب مستطاب «گشتى در حركت» هيجده شماره آن حقايق را تقرير و تحرير كرده‌ايم (ص ٣١٤- ٣٣٠)، يكى از آن حقايق حشر جسمانى- يعنى معاد جسمانى- نفس انسانى است. كسانى كه نفس را روحانية الحدوث دانسته‌اند بايد فقط قائل به معاد روحانى نفس بوده باشند زيرا كه در اثبات معاد جسمانى راهى ندارند، أما صدر المتألهين از جمله نتايجى كه از حركت جوهرى بدست آورده است او آن را با استدلال ثابت كرده است معاد جسمانى نفس است، ولى در نيل بدين حكم حكيم بايد به اسرار اصولى كه در اول مشهد رابع شواهد ربوبيه (ط ١- ص ١٨١)، و نيز در اول باب يازدهم نفس اسفار (ط ١- ص ١٤٧)، بيان فرموده است، از محضر استادى كامل آگاهى يابى. (گشتى در حركت- ص ١٤- ٣٣٠)، و راجع النكة ٨٩٠ من كتابنا ألف نكتة و نكتة و النكتة ٨٣٢ منه.

١٠- حضرت استادم متأله صمدانى جناب حاج ميرزا مهدى إلهى قمشه‌اى- رضوان اللَّه عليه- در كتاب «حكمت الهى» (ج ١- ط ١- ص ٣١٥) در موضوع معاد فرموده است: «اقوال در مسئله معاد بر سه قول كلّى است: ١- معاد جسمانى فقط، ٢- معاد روحانى فقط، ٣- معاد جسمانى و روحانى هر دو.

قول اول عقيده ملّيين غير اسلام و عوام است إلّا ما شذ و ندر كه عوام خلق آن عالم را فقط دار لذات جسمانى از اكل و شرب و نكاح و سائر لذات بدنى دانند.

قول دوم قول حكماى غير اسلام و قبل از اسلام است كه آن جهان را دار لذات عقلى و نشأة كمال و سعادت و ابتهاج و نشاط روحى دانند و روح را در عالم تجرّد برتر از تعلق به أجسام و توجّه به لذات جسمانى شناسند.

قول سوم قول حكماى اسلام و علماى ربّانى و همه محقّقين از متكلّمين و محدّثين و فقهاء ما- رضوان اللَّه عليهم اجمعين- است. و مى‌توان گفت قول به معادين جسمانى و روحانى عقيده اسلام و همه مسلمين است إلّا ما شذّ و ندر كه جسمانى فقط دانند، و عقيده نگارنده نيز هر دو معاد جسمانى و روحانى است و أدلّه ما ناظر به اين عقيده است يعنى در آن جهان آخرت و بهشت ابدهم لذات جسمانى است از طعام و شراب و نكاح و مناظر زيبا و صورت حسناء و