و بنا بر اين، معناى آيه چنين مى‌شود: هر كس ستم كننده بر خود را عقاب كند به مثل عقابى كه او از در ظلم كرده، خدا او را يارى كرده چون اجازه چنين عملى را به او داده و او را از معامله به مثل ممانعت نفرموده، چون خدا بخشنده و غفور است، و آنچه اثر زشت كه اين معامله به مثل دارد محو مى‌كند، چون اگر محو نكند عقاب و آزار رساندن به خلق در نظام حيات اثر زشت خود را مى‌گذارد، چيزى كه هست خدا در خصوص اين موارد آن اثر زشت و مبغوض را مى‌پوشاند، چون خودش به آن اجازه داده و آن را حرام نكرده.

با اين بيان اين نكته نيز روشن مى‌شود كه به چه مناسبت در آخر آيه قبلى وصف حلم را آورد و نيز روشن مى‌گردد كه كلمه ثم تنها براى رساندن بعديت به حسب ذكر است، نه بعديت زمانى.

بعضى از مفسرين‌[١] در معناى آيه گفته‌اند: هر كس به جنايت كننده بر خود جنايتى وارد آورد و سپس برگردد و او را دوباره مجازات كند خدا آن مظلوم را يارى مى‌كند، كه خدا بخشنده آن عقابى است كه بار دوم به دشمن داده و اين ترك اولى را مرتكب شده، هر چند كه جا داشت كه صبر، و عفو از جانى، و بزرگوارى را ترك نكند، هم چنان كه قرآن دستور داده فرمود:

(وَ أَنْ تَعْفُوا أَقْرَبُ لِلتَّقْوى‌ )[٢] و نيز فرمود:(فَمَنْ عَفا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ)[٣] و نيز فرمود:(وَ لَمَنْ صَبَرَ وَ غَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ)[٤].

در اين تفسير چند اشكال است:

اولا در اين تفسير كلمه ثم براى بعديت زمانى گرفته شده، و به همين جهت كلمه عقاب با كلمه بغى دو معنا پيدا كردند و كلمه عقاب با اينكه معنايش مطلق است هم جنايت را شامل است و هم غير آن را، مختص به جنايت شده و چنين اختصاصى دليل ندارد.

و ثانيا اين مفسرين نصرت را به معناى نصرتى تكوينى (ظفر دادن) گرفته‌اند نه تشريعى (حق قانونى) و در حقيقت آيه را به معناى خبر دادن از نصرت خدا مظلوم را بر ظالم گرفته‌اند و حال آنكه چه بسيار ظالم‌ها را مى‌بينيم كه بعد از انتقام مظلوم از او، دوباره ظلم خود را از

[١] منهج الصادقين، ج ٦، ص ١٨٧.

[٢] و عفو كنيد به تقوى نزديك‌تر است سوره بقره، آيه ٢٣٧.

[٣] و كسى كه عفو كند و آشتى نمايد، اجرش به عهده خدا است. سوره شورا، آيه ٤٠.

[٤] و كسى كه صبر كند و ببخشايد اين از عزم امور است. سوره شورا، آيه ٤٣.