و جمله‌(وَ مَنْ يُعَظِّمْ حُرُماتِ اللَّهِ فَهُوَ خَيْرٌ لَهُ)، تحريك و تشويق مردم است به تعظيم حرمات خدا. و حرمات خدا همان امورى است كه از آنها نهى فرموده، و براى آنها حدودى معين كرده كه مردم از آن حدود تجاوز نكنند، و به ما وراء آنها قدم نگذارند، پس تعظيم آن حدود همين است كه از آنها تجاوز نكنند.

آنچه از سياق بر مى‌آيد اين است كه اين جمله مقدمه و زمينه‌چينى باشد براى آيه بعد كه مى‌فرمايد:(وَ أُحِلَّتْ لَكُمُ الْأَنْعامُ إِلَّا ما يُتْلى‌ عَلَيْكُمْ)، چون اگر اين جمله را به جمله قبلى ضميمه كنيم اين معنا را مى‌فهماند كه انعام- در عين اينكه از جمله رزقهايى است كه خدا به مردم داده و بر ايشان حلال كرده- حدودى هم براى آن معين نموده كه نبايد از آن تجاوز شود، و جمله استثنايى‌(إِلَّا ما يُتْلى‌ عَلَيْكُمْ) به آن حدود اشاره مى‌كند.

و منظور از اينكه فرمود: (إِلَّا ما يُتْلى‌ عَلَيْكُمْ‌)- مگر آنچه برايتان خوانده مى‌شود استمرار تلاوت است، يعنى همه را در همين سوره برايتان مى‌خوانيم، زيرا خوردنيهاى حرام همه در سوره انعام نازل شده و نزول آن در مكه بوده و نيز در سوره نحل كه در اواخر دوره قبل از هجرت و اوائل دوره بعد از هجرت، در مكه و مدينه نازل شده و نيز در سوره بقره آمده كه آن نيز در اوايل هجرت، يعنى شش ماه بعد از هجرت (به طورى كه روايات مى‌گويند) نازل شده و با اين حال، ديگر معنا ندارد ما كلمه يتلى را براى استقبال بگيريم و مانند بعضى‌[١] از مفسرين آن را اشاره به آيه سوره مائده بدانيم كه بعدا نازل مى‌شود.

و آياتى كه گفتيم خوردنيهاى حرام را بيان مى‌كند، هر چند كه يكى از محرمات را، ميته و خون و گوشت خوك و آنچه براى غير خدا ذبح شده، نام برده است و ليكن در آيه مورد بحث به دليل سياق ما قبل و ما بعد آن، عنايت به خصوص ذبح شده براى غير خدا است، چون مشركين در حج خود براى بتها قربانى مى‌كردند، با اينكه از سنن ابراهيم (ع) تنها سنت حج در ميان آنان باقى مانده بود، آن را هم به اين صورت در آورده بودند كه بتهايى بر بام كعبه، و عده‌اى را بالاى صفا و مروه و عده‌اى را در منى نصب كرده و قربانيهاى خود را به نام آنها ذبح مى‌كردند. پس اجتناب از اين عمل منظور نظر آيه است، هر چند كه خوردن ميته و خون و گوشت خنزير هم از جمله محرمات خدا باشند.

[١] كشاف، ج ٣، ص ١٥٤.