و بيان آن در آيه شريفه اين مى‌شود كه وقتى موسى روى به سامرى آورد، و شروع به ملامت و باز خواست كردن وى نمود در برابر عملى كه كرد و مردم را گمراه نمود، سامرى گفت:(بَصُرْتُ بِما لَمْ يَبْصُرُوا بِهِ) يعنى من به دست آوردم كه آنچه مردم بر آن شده‌اند حق نيست و من چيزى را كه از دين تو گرفته بودم آن را طرح كردم و بدان تمسك ننمودم، و اگر به جاى تعبير از لفظ موسى، به غايب تعبير كرد، از باب سخن گفتن رعيت در برابر سلطان است كه با اينكه در برابر او قرار دارد مى‌گويد: فرمايش امير در اين باره چنين و چنان است و اگر از ناحيه سامرى به موسى اطلاق رسول كرده براى اين بوده كه نوعى استهزاء را برساند، چون مردى كافر بوده و رسالت موسى را قبول نداشته، هم چنان كه قرآن كريم از كفار حكايت كرده كه به رسول خدا ٦ گفتند:(يا أَيُّهَا الَّذِي نُزِّلَ عَلَيْهِ الذِّكْرُ إِنَّكَ لَمَجْنُونٌ)[١] اين بود كلام ابو مسلم. و معلوم است كه بنا بر اين وجه، صداى گوساله تصنعى و ساختگى بوده، نه اينكه گوساله مزبور جان پيدا كرده باشد.

و اشكال آن اين است كه اولا: سياق آيه شهادت مى‌دهد بر اينكه ريختن متفرع بر گرفتن بوده و گرفتن هم متفرع بر ديدن بوده، خلاصه چون چيزى ديدم كه ديگران نديدند، قبضه‌اى از آن برداشتم، و چون برداشتم آن را ريختم و لازمه وجه مزبور اين مى‌شود كه ريختن متفرع بر ديدن و ديدن متفرع بر قبض بوده (يعنى چون ديدم آن را ريختم، و چون ريختم آن را گرفتم) و اگر كلام مذكور صحيح بود جا داشت بگويد: بصرت بما لم يبصروا به فنبذت ما قبضته من اثر الرسول- چون به رازى بر خوردم كه ديگران نديده بودند آنچه را كه از دين رسول گرفته بودم رها كردم و يا بگويد: قبضت قبضة من اثر الرسول فبصرت بما لم يبصروا به فنبذتها- اثرى از دين رسول گرفته بودم ولى چون چيزى ديدم كه ديگران نديده بودند آن را رها كردم .

و ثانيا: لازمه توجيه آن اين است كه جمله‌(وَ كَذلِكَ سَوَّلَتْ لِي نَفْسِي) اشاره باشد به علت ساختن گوساله، و جواب باشد از پرسش موسى كه پرسيد:(فَما خَطْبُكَ) و حاصل آن اين باشد كه اگر گوساله را ساخته تنها از اين جهت بوده كه نفسش او را تسويل كرد تا مردم را گمراه كند، پس مدلول صدر آيه اين است كه او موحد نبوده، و مدلول ذيلش اين مى‌شود كه او وثنى هم نبوده، نه موحد بوده و نه بت‌پرست، با اينكه كلام موسى (ع) به حكايت قرآن كه مى‌فرمايد: (وَ انْظُرْ إِلى‌ إِلهِكَ الَّذِي ظَلْتَ عَلَيْهِ عاكِفاً لَنُحَرِّقَنَّهُ-) معبودت نگاه كن‌

[١] اى كسى كه ذكر بر او نازل شده! تو ديوانه‌اى. سوره حجر، آيه ٦.