جز حق عمل نمى‌كند، مى‌فهميم كه نشاه‌اى ديگر هست، و اين ملازمه بسيار روشن است، براى اينكه اين زندگى دنيايى با مرگ تمام مى‌شود، پس بايد يك زندگى ديگرى باشد كه باقى باشد و دستخوش مرگ نگردد.

پس آيه شريفه، يعنى جمله‌( فَإِنَّا خَلَقْناكُمْ مِنْ تُرابٍ‌) ...(ذلِكَ بِأَنَّ اللَّهَ هُوَ الْحَقُّ ) در همان مجراى آيه‌(وَ ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما لاعِبِينَ ما خَلَقْناهُما إِلَّا بِالْحَقِّ)[١] و آيه‌(وَ ما خَلَقْنَا السَّماءَ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَيْنَهُما باطِلًا ذلِكَ ظَنُّ الَّذِينَ كَفَرُوا)[٢] و امثال آن- يعنى آياتى كه متعرض اثبات معادند مى‌باشد.

تنها فرقى كه ميان آيه مورد بحث و آن آيات هست، اين است كه گفتيم: آيه مورد بحث مطلب را از راه حق مطلق بودن خدا اثبات مى‌كند، و آن آيات از راه حقيت فعل خدا، هر چند كه حقيت خدا مستلزم حقيت فعل او نيز هست.

آن گاه چون ممكن بود كسى توهم كند كه اصلا زنده كردن مردگان محال است، و در نتيجه برهان سودى نبخشد لذا آن توهم را دفع نموده، فرمود:(وَ أَنَّهُ يُحْيِ الْمَوْتى‌) پس اينكه مى‌بينيم خداوند خاك مرده را زنده نموده، انسانى جاندار مى‌كند، و زمين مرده را زنده مى‌سازد، ديگر جاى ترديد در امكان بعث باقى نمى‌ماند.

اين جمله هم جارى مجراى آيه شريفه (قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَ هِيَ رَمِيمٌ، قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ)[٣] و ساير آياتى است كه امكان بعث و احياى بار دوم را از راه وقوع مثل آن در بار اول اثبات مى‌كند، مى‌باشد.

و باز چون ممكن بود كسى توهم كند كه امكان احياى براى بار دوم مستلزم وقوع آن نيست، و بعيد است كه قدرت خدا متعلق چنين كار دشوارى شود، لذا اين توهم را هم دفع نموده، فرمود:(وَ أَنَّهُ عَلى‌ كُلِّ شَيْ‌ءٍ قَدِيرٌ) چون در اين جمله قدرت خدا را مطلق و غير متناهى معرفى نموده، و قدرت غير متناهى نسبتش به احياى اول و دوم يكسان است، و نيز نسبت به‌

[١] نيافريديم آسمانها و زمين را براى سرگرمى و بازى، نيافريديمشان مگر به حق. سوره دخان، آيه ٣٩.

[٢] ما آسمان و زمين و آنچه بين آن دو است را باطل نيافريديم، اين پندار كسانى است كه كافر شدند، سوره ص، آيه ٢٧.

[٣] گفت اين استخوانها را كه پوسيده چه كسى زنده مى‌كند؟ بگو همان كس كه بار اول ايجادش كرد زنده‌اش مى‌سازد. سوره يس، آيه ٧٩ و ٧٨.