و بنى اسرائيل هم چنان كه آلوده به گناهان شدند و بدين وسيله فاسق گرديدند، همچنين آلوده به شرك و مثلا پرستش گوساله شدند، با اين حال ديگر وجهى نيست كه كلام را از ظاهر اطلاقش كه هم توبه از شرك را مى‌گيرد و هم توبه از معصيت را، هم ايمان به خدا را شامل است و هم ايمان به آيات او را، و نيز ظاهر اطلاقش كه هم تائبين و مؤمنين از بنى اسرائيل را شامل است و هم غير بنى اسرائيل را،- هر چند بنى اسرائيل مورد خطابند- برگردانيم، چون صفات الهى از قبيل مغفرت و غير آن، اختصاص به قوم معينى ندارد.

پس معناى آيه- و خدا داناتر است- اين است كه من بر هر انسانى كه توبه كند و ايمان آورد چه اينكه از شرك توبه كند و چه از معصيت و چه اينكه به من ايمان آورد و چه به آيات من از پيغمبرانم و احكامى كه مى‌آورند، و از آنچه تا كنون كرده پشيمان گشته عمل صالح كند، و مخالفت و تمرد را در گناهانى كه كرده مبدل به اطاعت در آن نمايد، من نسبت به او بسيار آمرزنده‌ام، و اينكه گفتيم مخالفت و تمرد را در گناهانى كه كرده مبدل به اطاعت در آن نمايد، بدين جهت بود كه اصل معناى برگشتن تحقق يابد، كه تفصيل آن در تفسير آيه‌(إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ)[١] در جلد چهارم اين كتاب گذشت.

و اما در جمله‌(ثُمَّ اهْتَدى‌)، كلمه اهتداء در مقابل ضلالت است، هم چنان كه آيه شريفه‌(مَنِ اهْتَدى‌ فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَ مَنْ ضَلَّ فَإِنَّما يَضِلُّ عَلَيْها)[٢] و آيه‌(لا يَضُرُّكُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَيْتُمْ)[٣] شاهد آن است.

در اين معنا كه گفتيم حرفى نيست، بحث در اين است كه مراد از آن چيست؟

(چگونه مى‌شود كه شخصى توبه كند و ايمان هم بياورد و عمل صالح نيز انجام دهد، و در عين حال در مقام هدايت هم بر آيد)؟ آيا مراد اين است كه در خود آن چيزى كه از آن توبه كرده گمراه نشود، يعنى دو باره مرتكب آن نگردد؟ كه اگر مراد اين باشد آيه شريفه مى‌فهماند:

توبه از گناه نسبت به آنچه كه قبل از توبه كرده مفيد است و نسبت به آنچه بعد از توبه مرتكب شود فائده‌اى ندارد .

و يا اين است كه در غير آن چيزى كه از آن توبه كرده گمراه نشود كه در اين صورت‌

[١] سوره نساء، آيه ١٧.

[٢] هر كه پذيراى هدايت شود و آن را بيابد، به نفع خود هدايت مى‌شود، و هر كه گمراه گردد به ضرر خويش گشته. سوره اسرى، آيه ١٥.

[٣] هر كه گمراه شود به شما ضررى نمى‌زند اگر شما هدايت بيابيد. سوره مائده، آيه ١٠٥.