و بنا بر اين معنا، لفظ للكتب مفعول كلمه طى مى‌باشد، هم چنان كه كلمه سجل فاعل آن است. و مراد اين است كه سجل- كه همان صحيفه نوشته شده است- وقتى كه پيچيده مى‌شود نوشته هم پيچيده مى‌شود، يعنى الفاظ و يا معانيى كه خود نوعى تحقق و ثبوت دارد و به صورت خط و نقش در سجل نوشته شده، پيچيده مى‌شود، و با پيچيده شدنش ديگر چيزى از آنها ظاهر نمى‌ماند، همچنين آسمان با قدرت الهى روزى پيچيده مى‌شود، هم چنان كه فرموده:(وَ السَّماواتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ)[١] در نتيجه، غايب گشته چيزى از آن ظاهر نمى‌ماند، نه عينى، و نه اثرى. چيزى كه هست از داناى به غيب پنهان نمى‌شود هر چند كه از ديگران پنهان مى‌گردد، هم چنان كه نوشته از سجل پنهان نيست هر چند كه از ديگران پنهان است.

پس طى و پيچيدن آسمان بر اين حساب به معناى برگشت آن به خزائن غيب است بعد از آنكه از خزائن نازل، و اندازه‌گيرى شده بود، هم چنان كه در باره آن و تمامى موجودات فرموده:(وَ إِنْ مِنْ شَيْ‌ءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَ ما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ)[٢] و نيز به طور مطلق فرموده:

(وَ إِلَى اللَّهِ الْمَصِيرُ)[٣] و نيز فرموده:(إِنَّ إِلى‌ رَبِّكَ الرُّجْعى‌)[٤].

و شايد به خاطر اين معنا بوده كه بعضى گفته‌اند: جمله‌(كَما بَدَأْنا أَوَّلَ خَلْقٍ نُعِيدُهُ) ناظر به رجوع تمامى موجودات به حالتى است كه قبلا يعنى قبل از آغاز خلقت داشته‌اند، و آن حالت اين بوده كه هيچ بوده‌اند، هم چنان كه فرموده:(وَ قَدْ خَلَقْتُكَ مِنْ قَبْلُ وَ لَمْ تَكُ شَيْئاً)[٥] و نيز فرموده:(هَلْ أَتى‌ عَلَى الْإِنْسانِ حِينٌ مِنَ الدَّهْرِ لَمْ يَكُنْ شَيْئاً مَذْكُوراً)[٦] و اين معنا همان مطلبى است كه به ابن عباس نسبت مى‌دهند كه گفته معناى آيه اين است كه هر چيزى نابود مى‌شود آن چنان كه قبل از خلقت بود . و اين قول هر چند با اتصال آيه به جمله‌(يَوْمَ نَطْوِي السَّماءَ ...) مناسبت دارد و براى آن جنبه تعليل دارد، و ليكن آنچه بيشتر به سياق آيات قبل مى‌خورد بيان اعاده به معناى ارجاع موجودات و ايجاد آنها بعد از فناء است، نه اعاده به‌

[١] سوره زمر، آيه ٦٧.

[٢] هيچ چيزى نيست مگر آنكه خزينه‌هايش نزد ما است، و ما آن را نازل نمى‌كنيم مگر به اندازه معلوم. سوره حجر، آيه ٢١.

[٣] بازگشت به سوى خدا است، سوره آل عمران، آيه ٢٨.

[٤] رجوع به سوى پروردگار تو است. سوره علق، آيه ٨.

[٥] هم چنان كه تو را قبلا خلق كردم در حالى كه هيچ بودى. سوره مريم، آيه ٩.

[٦] آيا روزى بر بشر گذشت كه چيزى نبوده باشد كه در باره‌اش گفتگو شود؟ سوره دهر، آيه ١.