محنت بوده، و موسى او را خليفه خود در ميان آنان كرده، سفارش كرده بود كه‌(اخْلُفْنِي فِي قَوْمِي وَ أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ)[١].

و گويا اينكه فرمود:(ما مَنَعَكَ) متضمن اين معنا است كه: چه چيز تو را بر آن وا- داشت يعنى چه چيز تو را واداشت كه از من پيروى نكنى و چه چيز مانع پيروى تو از من شد؟ و يا چه چيز تو را با دعوت به سوى خود از پيروى من منع كرد؟ پس اين تعبير نظير آيه‌(قالَ ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ)[٢] است.

و معناى آن اين است كه موسى در عتاب به هارون گفت: چه چيز تو را از پيروى طريقه و روش من كه جلوگيرى قوم از ضلالت و غيرت به خرج دادن در راه خدا است باز داشت، آيا دستور مرا عصيان كردى كه گفته بودم سبيل مفسدان را پيروى مكن؟ .

(قالَ يَا بْنَ أُمَّ لا تَأْخُذْ بِلِحْيَتِي وَ لا بِرَأْسِي ...) كلمه‌(يَا بْنَ أُمَّ) در اصل يا بن امى بوده و اين تعبيرى است كه براى به رحم آوردن طرف براى تحريك كردن و رأفت او آورده مى‌شود، هارون آن را گفت تا شايد غضب موسى را فرو بنشاند، و از اينكه گفت: سر و ريش مرا مگير معلوم مى‌شود كه موسى از شدت غضب موسى سر و ريش هارون را گرفت تا او را بزند، هم چنان كه قرآن كريم در جاى ديگر نيز فرموده:

(وَ أَخَذَ بِرَأْسِ أَخِيهِ يَجُرُّهُ إِلَيْهِ)[٣].

(إِنِّي خَشِيتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي)- اين جمله، تعليل مطلبى است كه حذف شده، چون كلام دلالت بر آن داشته، و حاصل آن مطلب اين است كه اگر مى‌خواستم از پرستش گوساله جلوگيرشان شوم و مقاومت كنم هر چند به هر جا كه خواست منجر شود، مرا جز عده مختصرى اطاعت نمى‌كردند، و اين باعث مى‌شد بنى اسرائيل دو دسته شوند، يكى مؤمن و مطيع و ديگرى مشرك و نافرمان و اين دودستگى باعث مى‌شد كه وحدت كلمه‌شان از بين برود و اتفاق ظاهرى‌شان جاى خود را به تفرقه و اختلاف بسپارد و چه بسا كار به كشتار هم مى‌انجاميد لذا به ياد سفارش تو افتادم كه مرا دستور به اصلاح دادى و فرمودى:(أَصْلِحْ وَ لا تَتَّبِعْ سَبِيلَ الْمُفْسِدِينَ) و لذا ترسيدم وقتى كه بر مى‌گردى تفرقه و دو دستگى قوم را ببينى اعتراض كنى كه: (فَرَّقْتَ بَيْنَ بَنِي إِسْرائِيلَ وَ لَمْ تَرْقُبْ قَوْلِي‌)- رعايت‌

[١] تو در ميان قوم من جانشين من باش و اصلاح كن و از راه مفسدان پيروى مكن، سوره اعراف، آيه ١٤٢.

[٢]( خداوند به او) فرمود: چه چيز تو را مانع شد كه سجده كنى در آن هنگام كه به تو فرمان دادم؟

سوره اعراف، آيه ١٢.

[٣] سر برادر را گرفت و به طرف خود كشيد. سوره اعراف، آيه ١٥٠.