آيه‌اى است كه در باره جهاد نازل شده، چون مسلمانان مدتها بود از رسول خدا ٦ درخواست اجازه مى‌كردند كه با مشركين قتال كنند، و حضرت به ايشان مى‌فرمود: من مامور به قتال نشده‌ام، و در اين باب هيچ دستورى نرسيده. و تا در مكه بود همه روزه عده‌اى از مسلمانان نزدش مى‌آمدند كه يا كتك خورده بودند، و يا زخمى شده بودند و يا شكنجه ديده بودند، و در محضر آن جناب از وضع خود و ستمهايى كه از مشركين مكه و گردن‌كلفت‌هاى آنان مى‌ديدند شكوه مى‌كردند، حضرت هم ايشان را تسليت داده، امر به صبر و انتظار فرج مى‌كرد تا آنكه اين آيات نازل شد كه در آنها فرمود:(أُذِنَ لِلَّذِينَ يُقاتَلُونَ ...).

ولى بعضى از مفسرين گفته‌اند: اولين آيه‌اى كه در باره اذن به جهاد نازل شد آيه‌(وَ قاتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ الَّذِينَ يُقاتِلُونَكُمْ)[١] بوده.

بعضى ديگر گفته‌اند آيه‌(إِنَّ اللَّهَ اشْتَرى‌ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنْفُسَهُمْ وَ أَمْوالَهُمْ)[٢] بوده است.

ولى اعتبار عقلى اقتضا مى‌كند كه همين آيه سوره حج اولين آنها باشد، براى اينكه صريحا كلمه اجازه در آن آمده، و علاوه در آن زمينه‌چينى شده: و مردم را بر جهاد تهييج، و دلها را تقويت، و با وعده نصرت به طور اشاره و تصريح آنان را ثابت قدم نموده، و رفتارى را كه خدا با اقوام ستمگر گذشته نموده يادآور شده است.

و همه اينها از لوازم تشريع احكام مهم و بيان و ابلاغ براى اولين بار آن است، آن هم حكم جهاد كه بناى آن بر اساس فداكارى و جانبازى است، و از دشوارترين احكام اجتماعى اسلام و مؤثرترين آنها در حفظ اجتماع دينى است. آرى ابلاغ چنين حكمى براى اولين بار بسيار احتياج دارد به زمينه‌چينى و بسط كلام و بيدار كردن افكار، هم چنان كه در همين آيات اين روش به كار رفته است.

چون كه اولا كلام را با اين نكته كه خدا مولاى مؤمنين و مدافع ايشان است افتتاح نموده، سپس به طور صريح اجازه قتال داده، و فرموده كه: شما تا كنون مظلوم بوديد، و قتال تنها راه حفظ اجتماع صالح از ظلم ستمگران است، و در اين جمله ايشان را به وصف صلاحيت ستوده، و آنان را شايسته و قابل براى تشكيل يك مجتمع دينى كه در آن اعمال‌

[١] در راه خدا با كسانى كه با شما قتال مى‌كنند قتال كنيد. سوره بقره، آيه ١٩٠.

[٢] خدا جان و مال مؤمنين را از ايشان خريدارى نمود. سوره توبه، آيه ١١١.