ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٤٥٩ - وجوه مختلف در معناى آيه و حرام على قرية أهلكناها أنهم لا يرجعون و اشاره به اينكه فساد فرد به فساد مجتمع مىانجامد

آن گاه بنا بر اين احتمال، آيه مورد بحث در معناى آيه‌(فَإِنَّ اللَّهَ لا يَهْدِي مَنْ يُضِلُّ)[١] مى‌شود و معنايش اين است كه: بر مردمى كه ما ايشان را به جرم گناهان بسيار محكوم به ضلالت كرديم، حرام است كه بار ديگر به توبه و به حال استقامت برگردند.

و معناى آيه اين است كه: آن قريه‌اى كه عمل صالح توأم با ايمان انجام نداد و امرشان منجر به هلاكت شد، ديگر محال است كه دوباره زنده شود و ما فات را تدارك نموده سعى خود را مشكور، و اعمال خود را مكتوب، و مقبول كند.

و اما اينكه فرمود:(أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ) با اينكه ظاهر كلام اقتضا داشت بفرمايد انهم يرجعون حق مطلب اين است كه در اين تعبير مجاز عقلى به كار رفته، يعنى نتيجه تعلق فعل به چيزى در جاى خود متعلق قرار گرفته. به عبارت ديگر: آن وضعى كه متعلق فعل بعد از تعلق فعل بدان به خود مى‌گيرد، در جاى خود متعلق قرار گرفته، توضيح اينكه نتيجه تعلق حرمت به بازگشت (به سوى دنيا) اين است كه ديگر به دنيا بر نگردند، و اين نتيجه در جاى خود رجوع كه متعلق حرمت است قرار گرفته.

اگر گفته شود كه: غرض از اين مجاز عقلى چه بوده. و چرا از اول نفرموده و حرام على قرية اهلكناها انهم يرجعون- و حرام است بر قريه‌اى كه هلاكشان كرديم كه برگردند ؟. در جواب مى‌گوييم فايده اين مجاز اين است كه نفوذ فعل (حرمت) را افاده كند.

گويا فرموده: آن قدر حرمت نافذ و مؤثر بود كه به محضى كه متعلق به رجوع آنان شد، رجوعشان بدون هيچ فاصله مبدل به عدم رجوع شد.

و نظير اين مجاز عقلى در آيه‌(ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ إِذْ أَمَرْتُكَ)[٢] به كار رفته، چون در اين آيه منع به سجده تعلق گرفته (نه عدم سجده) ولى از آنجا كه اثرش در جلوگيرى از سجده شديد بوده، گويى كه سجده را عدم سجده كرد، و لذا عدم سجده كه نتيجه تعلق منع است در جاى خود سجده كه متعلق منع است قرار گرفته.

باز نظير آن در آيه‌(قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّكُمْ عَلَيْكُمْ أَلَّا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً)[٣] به كار رفته، چون شرك نورزيدن متعلق حرمت قرار گرفته، با اينكه شرك ورزيدن حرام است، نه شرك نورزيدن، البته ما اين دو آيه را در جاى خود به وجه ديگرى نيز توجيه كرده‌ايم.

[١] خدا هدايت نمى‌كند كسى را كه گمراه كرده باشد. سوره نحل، آيه ٣٧.

[٢] چه بازت داشت اينكه سجده نكنى وقتى فرمانت دادم كه سجده كنى؟ سوره اعراف، آيه ١٢.

[٣] بگو بياييد تا آنچه پروردگارتان بر شما حرام كرده كه به او چيزى شرك نورزيد برايتان بخوانم.

سوره انعام، آيه ١٥١.