ترجمه تفسیر المیزان - علامه طباطبایی - الصفحة ٢٩٦ - حال آدميان در روز قيامت پيروى داعى، خشوع اصوات و سود نبخشيدن شفاعت إلا من أذن له الرحمن

فصل بر حسب وعده و وعيد الهى جريان يافتنى است، و هيچ عاملى جرم مجرمى را ساقط ننموده، گناهى را از گناهكارى صرفنظر نمى‌كند، پس معناى اينكه فرمود شفاعت نافع نيست، اين است كه شفاعت اثر ندارد.

و جمله‌(إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلًا) استثنايى است كه دلالت مى‌كند بر اينكه در كلام سابق همه عنايت در اين است كه شفعاء را نفى كند نه تاثير شفاعت را در شفاعت شدگان، و مراد اين است كه به كسى اجازه نمى‌دهند كه در مقام شفاعت كسى سخنى بگويد، هم چنان كه جمله بعدى هم كه مى‌فرمايد:(وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلًا) اشاره به اين معنا دارد، و مى‌فهماند كه آن روز سخن گفتن منوط به اجازه است، هم چنان كه مى‌فرمايد:(يَوْمَ يَأْتِ لا تَكَلَّمُ نَفْسٌ إِلَّا بِإِذْنِهِ)[١] و نيز مى‌فرمايد:(لا يَتَكَلَّمُونَ إِلَّا مَنْ أَذِنَ لَهُ الرَّحْمنُ وَ قالَ صَواباً)[٢].

و ما در سابق يعنى در تفسير سوره هود در جلد دهم اين كتاب گفتارى در معناى اذن در تكلم گذرانديم.

و اما اينكه فرمود:(وَ رَضِيَ لَهُ قَوْلًا) معنايش اين است كه قول او آميخته با چيزى كه مايه سخط خدا است از قبيل خطا و خطيئه نباشد، چون اطلاق جمله اقتضا دارد به عموم حمل شود، و چنين كلامى جز از كسى كه خدا سريره‌اش را خالص از خطاى در اعتقاد و خطيئه در عمل كرده باشد نمى‌تواند سر زند، تنها كسانى ممكن است چنين كلامى داشته باشند كه خدا دلهاشان را در دنيا از رجس شرك و جهل پاك كرده باشد، و يا كسانى كه ملحق به ايشان شده باشند، چون روز قيامت همه بلاها و ابتلاآت از ناحيه دلها و باطن‌ها است، هم چنان كه فرمود:(يَوْمَ تُبْلَى السَّرائِرُ)[٣] و اين رشته سر دراز دارد كه ان شاء اللَّه تعالى مقدارى از حرفها كه مربوط به آن است در اين نزديكى‌ها از نظر خواننده محترم خواهد گذشت.

(يَعْلَمُ ما بَيْنَ أَيْدِيهِمْ وَ ما خَلْفَهُمْ وَ لا يُحِيطُونَ بِهِ عِلْماً).

اگر ضميرهاى جمع، در ايديهم و خلفهم و يحيطون ، به‌(مَنْ أَذِنَ لَهُ) برگردد، و به اعتبار معناى من جمع آورده شده باشد، معنا اين مى‌شود كه سخن مرضى آنان بر خدا مخفى نيست، چون علم خدا محيط به ايشان است، ولى ايشان محيط به خدا نيستند، و

[١] روزى كه خواهد آمد هيچ كس سخن نمى‌گويد مگر به اذن او. سوره هود، آيه ١٠٥.

[٢] آن روز كسى تكلم نمى‌كند مگر آن كس كه رحمانش اجازه داده و قولش پسنديده باشد.

سوره نبا، آيه ٣٨.

[٣] روزى كه باطنها آشكار مى‌گردد. سوره طارق، آيه ٩.