ندارم و زير بستر من، سى هزار درهم نهفته است، وقتی از دنیا رفتم با دويست دينار، آن من را به خاك سپار و بقيه متعلق به خود تو باشد! سعيد، چون از نزد او ‌رفت با خود ‌گفت: در حقّ او بدی كردم و در نگهدارى او كوتاهى ورزيدم. لذا كسى را فرستاد، تا از او مراقبت كند و آنچه خواهد برايش آماده سازد و خود نیز هر روز به ديدارش مى‌آمد و او را چنان كه شايد، مراقبت مى‌كرد.

چون آن مرد فوت کرد، كفنى به سيصد درهم برايش خريد و بر جنازه‌اش حاضر شد و چون به خانه بازگشت، فرمان داد تا جايى از خانه را كه نشان داده بود، بكنند و كندند ولی چيزى نيافتند. و تمامی‌خانه را كندند باز هم چيزى نيافتند در اين ميان، كفن فروش بهاى كفن خود را می‌خواست. سعيد گفت: به خدا سوگند دوست دارم که قبرش را ‌به‌ جهت این فریبکاری بشكافم! [١]

١٣. برخی از احکام ارث

کسانی که به ‌واسطهٔ خویشاوندی ارث می‌برند سه دسته هستند:

دسته اوّل: پدر و مادر و اولاد میت هستند و با نبود اولاد، اولادِ اولاد یعنی نوه ارث می‌برد و با نبود نوه، نویره و با نبود آن نتیجه، هر کدام آنان که به میت نزدیکتر است ارث می‌برد، و تا یک نفر از این دسته اوّل هست دسته دوّم ارث نمی‌برند.

دسته دوّم: جد یعنی پدر بزرگ، و جدّه یعنی مادر بزرگ، و خواهر و برادر هستند و با وجود این دسته، دسته سوّم ارث نمی‌برند.

دسته سوّم: عمو و عمه و دایی و خاله‌اند. [٢]

[١]. برگرفته از کشکول شیخ بهایی مترجم: عزیز الله کاسب با قدری تصرف در کلمات.

[٢].[٤٤٢] ارث دسته اوّل.

مسأله ٢٧٤٨ ـ اگر وارث فقط یک نفر از دسته اوّل باشد، مثلاً پدر یا مادر یا یک پسر یا یک دختر باشد، همه مال میت به او می‌رسد. و اگر پسر و دختر باشند، مال را طوری قسمت می‌کنند که هر پسر دو برابر دختر ببرد.

مسأله ٢٧٤٩ ـ اگر وارث میت فقط پدر و مادر او باشند، مال سه قسمت می‌شود: دو قسمت آن را پدر، و یک قسمت را مادر می‌برد. ولی اگر میت دو برادر یا چهار خواهر، یا یک برادر و دو خواهر داشته باشد که همه آنان مسلمان و آزاد و پدر آنان با پدر میت یکی باشد، خواه مادرشان هم یکی باشد یا نه، و به ‌شرط اینکه به دنیا آمده باشند، اگر چه تا میت پدر و مادر دارد اینها ارث نمی‌برند، اما به‌واسطهٔ بودن اینها، مادر یک ششم مال را می‌برد و بقیه را به پدر می‌دهند.

مسأله ٢٧٥٠ ـ اگر وارث میت فقط پدر و مادر و یک دختر باشد، چنانچه میت برادر و خواهری با شرایط فوق نداشته باشد، مال را پنج قسمت می‌کنند: پدر و مادر هر کدام‌یک قسمت، و دختر سه قسمت آن را می‌برد، و اگر برادر یا خواهر با شرایط گذشته داشته باشد، پدر یک پنجم و مادر یک ششم و دختر سه پنجم را می‌برند، و نسبت به یک سی‌ام که باقیمانده است و محتمل است سهم مادر باشد،همچنان که محتمل است سه‌چهارم آن سهم دختر و یک چهارم آن سهم پدر باشد ـ بنابر احتیاط واجب ـ با هم مصالحه نمایند.

مسأله ٢٧٥١ ـ اگر وارث میت فقط پدر و مادر و یک پسر باشد، مال را شش قسمت می‌کنند: پدر و مادر هر کدام‌یک قسمت، و پسر چهار قسمت آن را می‌برد، و اگر چند پسر یا چند دختر باشند، آن چهار قسمت را به‌طور مساوی بین خودشان قسمت می‌کنند، و اگر پسر و دختر باشند، آن چهار قسمت را طوری تقسیم می‌کنند که هر پسری دو برابر یک دختر ببرد.

مسأله ٢٧٥٢ ـ اگر وارث میت فقط پدر یا مادر و یک یا چند پسر باشند، مال را شش قسمت می‌کنند: یک قسمت آن را پدر یا مادر. و پنج قسمت را پسر می‌برد، و اگر چند پسر باشند، آن پنج قسمت را به‌طور مساوی تقسیم می‌نمایند.

مسأله ٢٧٥٣ ـ اگر وارث میت فقط پدر یا مادر با چند پسر و دختر باشد، مال را شش قسمت می‌کنند: یک قسمت آن را پدر یا مادر می‌برد، و بقیه را طوری قسمت می‌کنند، که هر پسری دو برابر دختر ببرد. مسأله ٢٧٥٤ ـ اگر وارث میت فقط پدر یا مادر و یک دختر باشد، مال را چهار قسمت می‌کنند: یک قسمت آن را پدر یا مادر، و بقیه را دختر می‌برد.

مسأله ٢٧٥٥ ـ اگر وارث میت فقط پدر یا مادر و چند دختر باشد، مال را پنج قسمت می‌کنند: یک قسمت را پدر یا مادر می‌برد، و چهار قسمت را دخترها به‌طور مساوی بین خودشان قسمت می‌کنند.

مسأله ٢٧٥٦ ـ اگر میت اولاد نداشته باشد، نوه پسری او اگرچه دختر باشد، سهم پسر میت را می‌برد، و نوه دختری او اگرچه پسر باشد، سهم دختر میت را می‌برد، مثلاً اگر میت یک پسر از دختر خود، و یک دختر از پسرش داشته باشد، مال را سه قسمت می‌کنند: یک قسمت را به پسرِ دختر، و دو قسمت را به دخترِ پسر می‌دهند. و در ارث بردن نوه‌ها، نبودن پدر و مادر شرط نیست.

ارث دسته دوم.

مسأله ٢٧٥٧ ـ دسته دوّم از کسانی که به‌واسطهٔ خویشی ارث می‌برند، جد یعنی پدربزرگ، و جدّه یعنی مادربزرگ، و برادر، و خواهر میت است، و اگر برادر و خواهر نداشته باشد، اولادشان ارث می‌برند. مسأله ٢٧٥٨ ـ اگر وارث میت فقط یک برادر، یا یک خواهر باشد، همه مال به او می‌رسد، و اگر چند برادر پدر و مادری، یا چند خواهر پدر و مادری باشد، مال به‌طور مساوی بین آنان قسمت می‌شود، و اگر برادر و خواهر پدر و مادری با هم باشند، هر برادری دو برابر خواهر می‌برد، مثلاً اگر دو برادر و یک خواهر پدر و مادری دارد، مال را پنج قسمت می‌کنند: هر یک از برادرها دو قسمت، و خواهر یک قسمت آن را می‌برد.

ارث دسته سوم.

مسأله ٢٧٧٣ ـ دسته سوّم عمو و عمه و دایی و خاله و اولاد خاله و اولاد آنان است که اگر از طبقه اوّل و دوّم کسی نباشد، اینها ارث می‌برند. مسأله ٢٧٨٠ ـ اگر وارث میت عمو و عمه و دایی و خاله پدر و عمو و عمه و دایی و خاله مادر او باشند، مال سه سهم می‌شود: یک سهم آن را عمو و عمه و دایی و خاله مادر میت ارث می‌برند و در اینکه مال میان آنها به‌طور مساوی تقسیم می‌شود یا مرد دو برابر زن می‌گیرد اختلاف است و احتیاط واجب آن است که صلح کنند، و دو سهم دیگر آن را سه قسمت می‌کنند: یک قسمت را دایی و خاله پدر میت به همان کیفیت بین خودشان قسمت می‌نمایند، و دو قسمت دیگر آن را نیز به همان کیفیت به عمو و عمه پدر میت می‌دهند.

ارث زن و شوهر.

مسأله ٢٧٨١ ـ اگر زنی بمیرد و اولاد نداشته باشد، نصف همه مال را شوهر او و بقیه را ورثه دیگر می‌برند، و اگر از آن شوهر یا از شوهر دیگر اولاد داشته باشد، یک چهارم همه مال را شوهر و بقیه را ورثه دیگر می‌برند. مسأله ٢٧٨٢ ـ اگر مردی بمیرد و اولاد نداشته باشد، یک چهارم مال او را زن و بقیه را ورثه دیگر می‌برند، و اگر از آن زن یا از زن دیگر اولاد داشته باشد، یک هشتم مال را زن و بقیه را ورثه دیگر می‌برند، و زن از زمین خانه و باغ و زراعت و زمین‌های دیگر ارث نمی‌برد، نه از خود زمین و نه از قیمت آن، و نیز از خود هوایی خانه مانند بنا و درخت ارث نمی‌برد، ولی از قیمت آنها ارث می‌برد ـ و ورثه می‌توانند از پولهای دیگر، قیمت را به او بدهند ـ و همچنین درخت و زراعت و ساختمانی که در زمین باغ و زراعت و زمین‌های دیگر است، ولی نسبت به میوه‌هایی که در وقت فوت شوهر بر درختان است از عین آنها ارث می‌برد. برگرفته از رساله آیت الله سیستانی.