آيا تا اينجا از كوچه رندان به سلامت گذشته‌ام؟ آنچه مى‌دانم اين است كه آگاهانه در تكاپوى خويش انحراف نجسته‌ام. اما عرفان حافظ نيز در همين كوچه رندان خانه دارد و نمى‌توان بى‌يك لحظه توقف از جلوى آن عبور- كرد. اين عرفان نه بر تجربه صوفى سر سپرده متكى است نه بر نظامات خانقاه مشايخ. عرفانى نظرى است، عرفان اهل علم كه شايد از تجربه مكاشفه و شهود شخصى نيز تا حد قابل ملاحظه‌اى بهره يافته باشد. چيزى است از نوع فلسفه اشراقى اما خالى از وسوسه قيل و قال آن. جهان‌بينى حافظ نيز كه بر- اين عرفان تكيه دارد مكتب انسانيت است و اخلاق. اگر مرشد و مربى خود را هم، كه نه يك شيخ مدرسه مى‌تواند بود نه يك پير خانقاه، پير مغان مى‌خواند و از حضور او به دير مغان تعبير مى‌كند از آن روست كه نيل به كمال اخلاق و انسانيت را وى در نشئه از خودرهايى مى‌جويد كه فقط پير مغان و جام مى مغانه آن را به وى هديه مى‌كند. معرفت واقعى را هم كه «دانشمند» از «علم اليقين» آن بهره‌اى ندارد فقط از طريق همين بيخودى و از خودرهايى ممكن مى‌شمارد چرا كه خودى و خودنگرى را هم در سلوك، حجاب مى‌يابد و هم در معرفت. مثل هر عارف دل‌آگاه ديگر عقل فلسفى را با چشم تحقير و سوء ظن مى‌نگرد و راز معرفت را در آن سوى راه عقل مى‌جويد- در قلمرو قلب كه سر و كارش با كشف و شهود است نه با تجربه و برهان. درست است كه وى از مبناى معرفت خويش به اين صراحت صحبت نمى‌كند اما كسى كه بر قلب بيش از عقل اطمينان دارد مى‌بايست به عقل و معرفت فلسفى با سوء ظن‌