غرق لذت مى‌شود خجالت مى‌كشد. فقيه مدرسه هم كه مال اوقاف را مثل مال يتيمان با اشتهاى تمام مى‌خورد اگر يك لحظه وجدان خود را قاضى كند تصديق خواهد- كرد، كه مى حرام ولى به ز مال اوقاف است. آنچه حافظ را در قبول ارزش عقل و در پيروى از رسم طريقت مخصوصا به شك مى‌اندازد توجه به اين نكته است كه تمام اين داعيه‌داران شهر، تمام اين عقلهاى حقير و سودجوى، وراى مصلحت خويش چيزى نمى‌بينند اما چنان با جزم و يقين از حقيقت صحبت- مى‌كنند كه گويى در همين دم از عرش فرودآمده‌اند و يك لحظه بيش نيست كه با شاهد حقيقت دست در آغوش بوده‌اند. كدام رندى هست كه اين همه دعوى را مشاهده كند و تمام اين داعيه‌داران را با مذهبها و ملتهاشان عذر ننهد و حرف همه‌شان را افسانه نخواند و حتى آنچه را حكيم مى‌جويد، مثل آنچه صوفى و فقيه از آن دم مى‌زنند، «معمايى» نبيند كه تحقيقش فسون است و فسانه. خاطرى چنين شورشگر، بى‌آرام، و آلوده به شك و حيرت كه بدين گونه از همه چيز سر مى‌خورد البته جز عشق پناهگاهى ندارد. جز عشق كه نه چون و چرا در آن راه دارد و نه شك و حيرت و فقط ارادت واقعى مى‌خواهد و تسليم محض. از اينجاست كه بن بست عقل سرانجام رند را به كوچه عشق مى‌كشاند و آنچه را به قلمرو غيب و ايمان تعلق دارد و عقل و حكمت حتى با اتكاء بر احتجاجات اهل كلام در برخورد با آن جز شك و حيرت حاصلى ندارد با تسليم و قبولى كه ناشى از عشق است و در آن نه چون و چراى اهل مدرسه مى‌گنجد نه زرق و رياى اهل خانقاه راه دارد براى وى قابل تصور بلكه قابل تصديق مى‌كند. بدين گونه، انديشه‌اى كه از زهد اهل خانقاه و حكمت اهل مدرسه جز ملالت «حاصل اوقات» نمى‌يابد سرانجام از كوچه رندان به دير مغان وارد مى‌شود و آن آرامش و صفا را كه در مدرسه و خانقاه گم كرده بود در دير مغان مى‌يابد- و در نسخه عشق. در اين صورت اگر در سلوك ظاهرى نيز مثل سلوك باطنى، بر خلاف آنچه واعظ و زاهد تعليم مى‌كنند به عشق روى آورده باشد جاى تعجب نيست چرا كه نزد او عشق آن معجون الهى است كه انسان را از بيمارى خودپرستى شفا مى‌دهد و از سلوك ظاهرى وى مى‌تواند پلى بسازد براى سلوك باطنى كه نيل به هدف واقعى انسانيت بى‌آن ممكن نيست.