علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٦٣
دليل تقيه، امکان اعتراض و انکار، در نتيجه، به پيروان خود فرمان به تياسر دادند و از دلايلي خطابي براي توجيه اين عمل و اسکاتشان سود جستند.[٩٠٣] البته مجلسي در اينجا بايد معضلي عقيدتي را حل کند. ساختن مسجدي به دست امامي معصوم يا نماز خواندن وي در آن، دليلي مقبول براي درست شمردن قبله آن به شمار ميرفت.[٩٠٤] مجلسي به اين ديدگاه اشاره ميکند که براي بسياري از عالمان امامي، مسجد کوفه نمونهاي از اين مبنا بود و ميتوانست ترغيبکنندۀ آنان به قبول جهت آن باشد،[٩٠٥] ارائة مثالهايي براي اين ترغيب دشوار نيست.[٩٠٦] وي پس از توضيج اين ديدگاه به رد آن ميپردازد:
علي اين مسجد را نساخت و نميدانيم که وي بدون انحراف به چپ در آن نماز خوانده باشد.[٩٠٧]
مجلسي ميگويد که در واقع، آثار کهن بر جاي مانده (الآثار القديمة) خلاف آن را نشان ميدهد.[٩٠٨] و در اين نقطه وي ارجاعي درونمتني ميدهد که بزودي آن را پي خواهيم گرفت.[٩٠٩] وي ميافزايد که از منابع به دست ميآيد که مسجد فعلي کوفه، دقيقاً مسجد زمان علي نيست[٩١٠] و به احاديث فرجامشناختي ارجاع ميدهد که گوياي اين مطلب هستند.[٩١١] از همه آن چه گذشت، اين نکته آشکار ميشود که مجلسي
[٣٨]. مجلسي، بحار، ج٨٤، ص٥٣، س١٨ و مقايسه کنيد با بحار، ج١٠٠، ص٤٣٣، س١٢. همين انديشه نزد افندي، رياض، ج١، ص١٠٤، س١ تکرار ميشود. علي طباطبايي کربلايي بر آن است که اين انديشه معنايي ندارد، زيرا توسل به تقيه از سوي برخي از ائمه به معناي فرمان دادن به شيعيان است که خود را با جهات خطاي مساجدي که به دست سنيها ساخته شده، سازگار کنند و بدين ترتيب از اتخاذ موضعي مغاير و کشته شدن بر اثر آن اجتناب نمايند. (رياض المسائل، ج٢، ص٢٧٢، س٧).
[٣٩]. براي اظهاراتي به اين معنا، ر.ك: کيدري، اصباح، ص٦٢، س١٣؛ شاذان بن جبرائيل، ازاحة العلة، به نقل مجلسي، بحار، ج٨٤، ص٨٢، س١؛ ابن حمزه، وسيله، ص٨٥، س١٥؛ يحيي بن سعيد، جامع، ص٦٣، س٩؛ کرکي، جامع، ج٢، ص٢٥، س١٥ و مقايسه کنيد با ص٤٩، س١٣؛ شهيد ثاني، روضه، ج١، ص٨٩، س١٤؛ کاشف الغطا، کشف، ج٣، ص١٠٢، س١٢؛ يزدي، عروه، ج٢، ص٤٧، س٥ وي ميافزايد که اين مسأله تفاوت ايجاد ميکند که شخص بداند يا نداند که شخص معصوم بدون تيامن و تياسر در محراب نماز خوانده باشد؛ زينالدين، کلمة التقوي، ج١، ص٣٠٩، س١٩ که همين قيد را ميآورد و ميافزايد که اين را نيز بداند که بر اثر تجديد بناي مسجد محراب تغييري نکرده باشد؛ شيرازي، الفقه، کتاب الصلاة، ج١، ص٢٥٩، س١٢).
[٤٠]. مجلسي از اکثر اصحابنا (ملاذ، ج٣، ص٤٣٨، س٦) سخن ميگويد، ولي قطعه موازي آن (بحار، ج٨٤، ص٥٣، س٢١ ) فاقد «اکثر» است.
[٤١]. شاذان بن جبرائيل، ازاحة العلة، به نقل مجلسي، بحار، ج٨٤، ص٨٢، س٦؛ شهيد اول، ذکري، ج٣، ص١٦٧، س٨؛ کرکي، جامع، ج٢، ص٥٢، س١٦؛ محمود حسيني شولستاني، رساله در تحقيق قبله، کتابخانه بريتيش (Or. ١١, ٠٠٠ f.١٥b. ١٣)؛ علياري، فايده، به نقل محقق، رساله تياسر القبله (در چاپ مجزايي از رساله که به دست ابن فهد حفظ شده است)، ص١٨، س١٣؛ شيرازي، الفقه، کتاب الصلاة، ج١، ص٢٥٩، س١٦. نيز توجه کنيد به شخصيتهايي که جواد عاملي، مفتاح الکرامه، ج٥، ص٢٨٧، س١٦ آنها را فهرست کرده است. محمود حسيني شولستاني سال ٩٩٩/ ١٥٩١ در رساله در تحقيق قبله (٨ .١٨الف) نوشت؛ براي دستنوشته آن، ر.ك: جي. ام. مِرِديث-اووِنز، فهرست مختصر دستنوشتههاي فارسي، ١٩٦٦-١٨٩٥، ٢٥ (جايي که نام نويسنده به غلط، محمد ضبط شده است). اين اثر عنوان رسمي ندارد و نامي که استفاده ميکنم، بر آمده از توصيف مؤلف از اثر خويش است (رساله در تحقيق قبله، برگه عکسي، ص١١ .الف١).
[٤٢]. براي بيتوجهي مشابهي نسبت به جهت مسجد کوفه، نک، کاشف الغطا، کشف، ج٣، ص١٠٢، س١٤.
[٤٣]. قطعه مشابه شاهدي را که وي ديده و دربارهاش شنيده است، مشخص ميسازد (مجلسي، ملاذ، ج٣، ص٤٣٨، س٩).
[٤٤]. مجلسي، بحار، ج٨٤، ص٥٣، س٢٣. مصحح کتاب به گونهاي سودمند، شماره جلدها و صفحات را به دست داده است.
[٤٥]. مجلسي، بحار، ج٨٤، ص٥٤، س٣ و مجلسي، ملاذ، ج٣، ص٤٣٨، س١٥.
[٤٦]. مجلسي، ملاذ، ج٣، ص٤٣٨، س١٧؛ نيز مقايسه کنيد با احاديثي که مجلسي در بحار، ج٥٢، باب ٢٧، ش٦٠، ٣٩٤ و ١٣٩. در نخستين حديث، علي کسي را که، از قرار معلوم با اشاره به زياد بن ابيه، مسجد کوفه را ويران ميکند و مجدداً ميسازد و قبله نوح را تغيير ميدهد (المغير قبله نوح)، محکوم ميکند. (براي اين حديث، ر.ك: طوسي، قبله، ص٢٨٤، س٤، به نقل از فضل بن شاذان) در دومين حديث علي ميگويد که قائم قبله مسجد کوفه را درست خواهد کرد (سوي قبلته؛ براي اين حديث ر.ك: نعماني، قبله، ص٣١٦، ش٣). اين احاديث نشان ميدهد که اماميه با قبله مسجد کوفه از روزگاران نخست مشکل داشتند.