علوم حدیث - علوم حدیث - الصفحة ١٦٤
تاريخي فکر ميکرد؛ هرچند براي اين کار، بايد به خود اجازه دهد که خويش را از هر الزام عقيدتي
ـ که قبله مسجد کوفه را ضرورتاً درست بداند ـ آزاد سازد.[٩١٢] نکتهاي که روشن نيست، آن است که وي گاهشماري قبله کوفه را چگونه ميديد؛ زيرا همان گونه که وي خاطر نشان ميسازد، مسجد فعلي ممکن است آن مسجد اصلي نباشد. ولي اين واقعيت ـ که شخصيتي در حد مجلسي براي اين ديدگاهها جنگيد ـ اين اطمينان را ايجاد ميکند که آيندگان بدانها توجه کرده باشند؛ هرچند تأثيرشان بر نوشتههاي فقهاي آينده محدود بود.[٩١٣]
اجازه دهيد که اينک ارجاع درون متني مجلسي را پيگيريم. اين ارجاع ما را به رساله مختصري راه ميبرد که نوشته يکي از استادانش، امير شرف الدين، علي الشولستاني است؛ سيدي از فارس که در نجف، تنها در چند مايلي کوفه، ميزيست و گفتهاند که در حدود ١٠٦٠ق/١٦٥٠م، در همان جا فوت کرد.[٩١٤] ميتوانيم گفتههاي وي را در حدي که مرتبط با اين بحث است، بدين صورت تلخيص کنيم.[٩١٥] نقطه عزيمت وي اين انديشه است که جهت کعبه را ميتوان از طريق جهت مسجدي که به امامي معصوم ميرسد، به دست آورد. وي توضيح ميدهد که تنها از اين راه ميتوان اين مطلب را کشف کرد که شخص واقعاً بداند که امامي معين آن مسجد را ساخته باشد، يا آن که اين مسجد پيش از او بنا شده باشد، ليکن حداقل وي در آن، بدون انحراف به راست يا چپ نماز خوانده باشد. بدين ترتيب، مسجد کوفه
[٤٧]. از باب مقايسه، ميان سنيها اين ديدگاه را مييابيم که جهت مسجد کوفه به سبب اتفاق نظر صحابه درست قلمداد ميشد (اتفاق الصحابه، ابن مفلح، مبدع، ج١، ص٤٠٤، س٧؛ اجماع الصحابه، سبکي، فتاوي، ج١، ص١٦١، س٢٧، به ارجاع خاصي به حضور علي)؛ بدين ترتيب، حضور دائم صحابه براي سنيها دستکشيدن از صحت جهات مساجد اوليه را دشوارتر از اماميهاي چون مجلسي ميساخت.
[٤٨]. البته بحراني اقوال آنان را نسبتاً با تفصيل نقل به مضمون ميکند (حدائق، ج٦، ص٣٨٥، س١٥)؛ همچنين ر.ك: نجفي، جواهر، ج٧، ص٣٧٥، س١٣؛ احمد نراقي، مستند الشيعه، ج٤، ص١٩٤، س٢٣؛ مرتضي انصاري، کتاب الصلاة، ج١، ص١٦١، س١٣؛ رضا همداني، مصباح الفقيه، ج١٠، ص٦١، س٨ و نقل قول غير مستقيمي که از بحار برگرفته شده است و در پي ميآيد (ص٦١، س١٦).
[٤٩]. مجلسي، بحار، ج١٠٠، ص٤٣١. درباره شولستاني، ر.ك: عبد الله افندي استانبولي، رياض العلماء، ج٣، ص٣٨٨- ٩٢ (درباره تاريخ تقريبي فوت، ر.ك: همان، ص٣٨٩، س٢١) وي تا ٩٩٦/ ١٥٨٨ فعال بود (همان، ص٣٩٢، س٦ که به سه اثر نوشته شده در آن سال که در اختيار داشته، اشاره ميکند)؛ در همين حال، آقا بزرگ تهراني اظهار ميدارد شولستاني اجازاتي مؤرخ ١٠٦٣/ ١٦٥٢ داشته است (ذريعه، ج١٧، ص٤٥، ش٢٤٢، در مدخل رساله ما که آن را به عنوان في قبله مسجد الکوفه مينامد). بدين ترتيب، ممکن است وي پس از عمري طولاني درگذشته باشد. عبدالله افندي رساله مورد نظر ما را جزو آثار شولستاني بر ميشمارد و آن را رساله مختصره في احوال قبله مسجد الکوفه و ما يناسبها و في قبله العراق، وصف ميکند و يادآور ميشود که متن کامل آن را ميتوان در بحار يافت (رياض العلماء، ج٣، ص٣٩١، س٢٠). اين شولستاني را بايد از محمود حسيني شولستاني که اثري کوتاه درباره تعيين حدود قبله نوشت و پيشتر به آن اشاره شد، متمايز ساخت. هر دو رساله در کينگ، جهان ـ نقشهها، ١٣٥، ١٣٦، فهرست شدهاند. درباره شولستان، زادگاه شولستاني و منطقهاي در شمال کازرون، ر.ك: دايرة المعارف اسلام، ويراست دوم، مدخل «شولستان» (وي. مينورسکي).
[٥٠]. مجلسي، بحار، ج١٠٠، ص٤٣١، س٥. مجلسي در جاي ديگري خلاصه بسيار کوتاهي از اين رساله، بدون نام بردن از نويسندهاش، به دست ميدهد (ملاذ، ج٣، ص٤٣٨، س١١).