در مقاله حاضر، کوشیده‌ایم با تمرکز بر یکی از مهم‌ترین کتب اربعه شیعی، یعنی الکافی، نمونه‌هایی از کاربرد احادیث در پژوهش‌های حوزه دین و فرهنگ ایرانی را گوشزد کنیم. البته به فراخور مجال اندکی که یک مقاله به دست می‌دهد، در اینجا جز درنگ و اشاره‌ای بر جان‌مایه آنچه در فوق گفته آمد، ممکن نیست. اما، بی‌گمان، عمق بخشیدن و نیز توسعه این مایه از پژوهش به سایر کتب حدیثی و همچنین سایر منابع مغفول مانده اسلامی، کاری است لازم که باید به مرور انجام شود.[٧٤٤]

معاشرت با مجوس

در الکافی روایات زیادی درباره جنبه‌ها‌ی مختلف معاشرت مسلمانان با مجوس وجود دارد که در درجه اول، نشان‌گر حضور گسترده ایرانیان زرتشتی در دل جامعه اسلامی تا قرن‌ها پس از فتح نظامی ایران است. به عبارت دیگر، این دسته از احادیث و تنوع موضوع‌های آنها، به وضوح مؤید شواهد تاریخی‌ای هستند که تغییر دین مردم ایرانی را فرایندی طولانی و توأم با تعامل پیچیده میان ایرانیان و اعراب معرفی می‌نمایند؛[٧٤٥] نمونه‌هایی از این دست از احادیث را برمی‌شماریم:

١. ظروف مجوس

سألت أباجعفر٧ عن آنیة أهل الذمّة و المجوس فقال: لا تأکلوا فی آنیتهم.[٧٤٦]

٢. طعام مجوس و هم غذا شدن با آنان

قلت لأبی عبدالله٧: إنّی اخالط المجوس فأکل فی طعامهم؟ فقال لا.[٧٤٧]

٣. صید مجوس

سألت أباعبدالله٧ عن صید المجوسی للسمك حین یضربون بالشبك و لایسمّون کذلك الیهودی [...].[٧٤٨]

[٧٤٤]. پیشاپیش باید خاطرنشان کنیم که در مجموعه ادبیات منابع اسلامی، واژه مجوس دارای دو معنای مرتبط به هم است: یکی، همچنان که مشهور بوده، مراد از آن ایرانیان پیرو دین زرتشت است و دو دیگر، همه اممی که درباره آنان شبهه اهل کتاب (یا پیامبر) وجود دارد. در عین حال، باید متذکر شویم که به ویژه در احادیث شیعی، مراد و منظور از مجوس، در اغلب موارد همانا ایرانیان پیرو دین زرتشت است، مگر در مواردی که بنا به محتوا یا قراین موجود در متن احادیث،‌ معنای دوم مورد نظر بوده باشد.

[٧٤٥]. برخلاف آنچه که ممکن است بنا به عادت به ذهن متبادر شود، فرآیند انتقال از دوره ساسانی به دوره اسلامی، حتی قبل از فروپاشی دولت ساسانی (با مسلمان شدن ایرانیان یمن) آغاز شد و قرن‌های متمادی به طول انجامید. علاوه بر «تاریخ و فرهنگ ایران در دوران انتقال از عصر ساسانی به عصر اسلامی»، سه اثر مهم دیگری که برای درک این موضوع بسیار مفید هستند، عبارت‌اند از: ستیز و سازش: زرتشتیان مغلوب و مسلمانان غالب در جامعه ایران نخستین سده‌های اسلامی؛ چالش میان زبان فارسی و عربی در سده‌های نخست؛ از ایران زرتشتی تا اسلام.

[٧٤٦]. ج٦، ص٢٦٤. همچنین درباره مصنوعات ساخته مجوس،‌ ر.ک: ج٦، ص٢٦٣.

[٧٤٧]. (ج٦، ص٢٦٣. نیز رک: ج٦، ص٢٦٤ و ٢٩٧)

[٧٤٨]. (ج٦، ص٢١٨. نیز رک: ج٦، ص٢١٧. همچنین درباره صید حیوانات به وسیله سگ مجوس، رک: ج٦، ص٢٠٨ـ٢٠٩)