عقايد خويش ميان مسلمانان پرداختند. معتزليها خود، خويشتن را اهل العدل والتوحيد مى خواندند. اين فرقه خود، به گروهى ديگر منقسم شده اند كه بنا بر مندرجات كتاب بيان الاديان ابوالمعالى محمد الحسينى العلوى به اين شرح است:
و ايشان هفت فرقه اند:
۱. الحَسنيّه: اصحاب حسن بصرى؛
۲. الهُذيليّه: اصحاب ابوالهُذيل بن علاّف؛
۳. النّظاميّه: اصحاب نظّام؛
۴. المعمريّه: اصحاب مَعمر بن عبّاد السلمى؛
۵. البشريّه: اصحاب بشر بن المعتمر؛
۶. الجاحظيّه: اصحاب عُمَر بن بَحر الجاحظ؛
۷. الكعبيّه: اصحاب ابوالقاسم الكعبىّ البلخى.
دسته دوم، اشعريه، پيروان ابوالحسن على بن اسماعيل اشعرى از مخالفان معتزله مى باشند. ابوالحسن مذكور، از اعقاب ابوموسى اشعرى است كه به سال ۲۶۰ه به دنيا آمد و در سال ۳۳۰ه وفات يافت. از شاگردان ابو على جبايى است كه خود، معتزلى بود و تا چهل سالگى در اين دسته به سر برد و از آن پس، با آنها به مخالفت برخاست و باقى حيات را در مبارزه با آنان گذراند. وى مؤسّس مذهب اشعرى است. كتابهاى متعدّدى در ردّ نظريات مخالفان يعنى معتزله دارد.
وى عقيده دارد كه ايمان به تصديق قلب است و قول به زبان و عمل به اركان، از فروع آن است و كسى كه به قلب تصديق كرد، يعنى وحدانيّت پروردگار را اعتراف كرد و نيز به بعثت پيامبران و آنچه از جانب خداوند براى بشر آورده اند، اقرار نمود، او ايمان آورده و در ايمانش خللى ديده نمى شود و اگر در آن حال بميرد، مؤمن و رستگار شمرده مى شود. كافر كسى است كه ايمان را منكر شود.