اجتماعى، نهضت شعوبيّه، رخ دهد.
آيه ۱۳ سوره حجرات، مساوات و مواسات را ميان مسلمانان جهان (از عرب و عجم) اعلام داشت و تنها تقوا را موجب رجحان و برترى اشخاص بر يكديگر دانست: «يا أَيُّهَا النّاسُ إِنّا خَلَقْناكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَ أُنْثى وَ جَعَلْناكُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللّهِ أَتْقاكُمْ إِنَّ اللّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ» [١] ؛ اما بنى اميّه براى خوار داشتن و تحقير ايرانيها، آنان را از به دست گرفتن مشاغل باز داشتند و آن مناصب را به اعراب واگذار كردند. بدين سبب ايرانيان غيور و وطن پرست در سركوبى امويها و عباسيان به مقابله با آنان برخاستند و به قيامهاى سياسى و اجتماعى و ادبى عليه ستمگران تازى دست زدند. شعراى ايرانى به سرودن اشعارى در برترى قوم ايرانى بر قوم عرب پرداختند و روى هم رفته مدّت دو قرن (از اوايل قرن دوم هجرى تا قرن چهارم) سرگرم تبليغ افكار و عقايد خود بودند.
اين نهضت و نهضتهاى ديگر سياسى، سبب شد كه بر دستگاه خلافت ضرباتى شديد وارد آيد و نفوذ دارالخلافه، به تدريج رو به ضعف گذارد تا سرانجام ايرانى خود را از قيد و سلطه اعراب رها كند و در حكومتى مستقلّ، زبان مستقلّ ادبى، يعنى فارسى درى، جاى خود را باز كند. ايرانيان به دستيارى فرزند برومند خود، ابومسلم خراسانى، توفيق يافتند كه بساط بيدادگرى بنى اميه را در هم پيچند و به حكومت غاصبانه و ظالمانه آنان خاتمه دهند و بنى العباس را جانشين ايشان سازند. از اين راه، توفيق ديگرى نيز نصيب مردم ايران شد و آن وارد كردن افراد ايرانى است در مقامات حكومت و دستگاه دارالخلافه و بالنتيجه به دست آوردن نفوذى كه در خور شئون اجتماعى ملّت متمدّنى چون ايران بوده؛ چون: وزارت