حمزه در آن واقعه، از يك طرف و مابين سفر ابن حمزه به حجّ و از آنجا به اصفهان و مشاهده او زيارت مردم قبر ابوالفتوح عجلى را از طرف ديگر (و به عبارت اخرى، مابين وفات ابوالفتوح رازى و ابوالفتوح عجلى) فاصله زياده از حدّ متمادى در ميان نبوده؛ بلكه چنان مى نمايد كه دو واقعه مذكوره در زمانى نسبتاً قريب به يكديگر وقوع يافته بوده است و صاحب روضات نيز به همين عقيده است و تصريح كرده كه ابوالفتوح عجلى به اصفهان در زمانى نزديك به زمان صاحب عنوان، يعنى ابوالفتوح رازى، وفات نموده. بنابراين اگر فرض كنيم كه وفات ابوالفتوح رازى حتّى پنجاه سال هم مثلاً قبل از وفات ابوالفتوح عجلى (در سنه ۶۰۰) روى داده بوده، لازمه آن اين مى شود كه وفات مؤلّف مانحن فيه در واسط مائه سادسه وقوع يافته بوده است و ظنّ غالب نيز همين است ـ واللّه اعلم بحقايق الامور.
ثالثاً: آنكه مؤلّف اين كتاب، علاوه بر عدّه كثيرى از مشاهير رجال از فقهاء و محدّثين و متكلّمين و مفسّرين و نحاة لغويّين و علماى عربيّت و ادباء و شعراى از قرون اوّليه اسلام گرفته الى اواخر قرن پنجم، كه غالباً در اثناى تفسير حاضر از ايشان نام مى برد و به اقوال و آراء و روايات و اشعار ايشان تمسّك مى جويد، علاوه بر اشخاص مذكوره از پاره اى كسانى نيز نام برده كه در اوايل الى اواسط قرن ششم هجرى وفات يافته اند؛ از جمله فصيحى نحوى و هو ابوالحسن على بن ابى زيد محمّد بن على استرآبادى شيعى امامى معروف به فصيحى متوفا در بغداد در سيزده ذى الحجه سنه ۵۱۶. مؤلّف مانحن فيه در جلد اوّل، ص ۷۴۹ ـ ۷۵۰ از تفسير ابوالفتوح رازى [١] در تفسير آيه: «فَمَا اسْتَمْتَعْتُمْ بِهِ مِنْهُنَّ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ» [٢] ، در سورة