چندين روايت وجود دارد كه از آن دو (عقل و دين) ، به عنوان حجّت خداوند در روى زمين ياد شده است. هشام بن حكم مى گويد كه امام موسى بن جعفر عليهماالسلام به من فرمود: خداى متعال ، به واسطه عقل ، حجّت را براى مردم تمام كرده است و پيغمبران را به وسيله بيان ، يارى كرده و به سبب برهان ها ، به ربوبيت خويش دلالتشان نموده و فرموده است: خداى شما، خدايى است يگانه كه جز او خدايى نيست و رحمان و رحيم است. در آفرينش آسمان ها و زمين و تفاوت شب و روز و كشتى هايى كه به سود مردم در دريا روان اند ، و آبى كه خدا در آسمان فرود آورد كه زمين را بعد از مرده شدنش زنده گردانْد و از همه جنبندگان در آن پراكند ، و گردش بادها و ابرى كه بين آسمان و زمين زير فرمان اوست ، نشانه هايى است بر ربوبيّت ما ، براى مردمى كه تعقّل كنند . سپس امام با اشاره به اين آيه كه: «شب و روز و خورشيد و ماه را به خدمت شما گماشت و ستارگان تحت فرمان اويند . در اينها براى گروهى كه عقل خود را به كار اندازند ، نشانه هاست» ، در ادامه مى افزايد: خدا پيغمبران و رسولانش را به سوى بندگان نفرستاد مگر براى آن كه از خدا خردمند شوند. پس هر كه نيكو پذيرد، معرفتش بهتر است . آن كه به فرمان خدا داناتر است ، عقلش نيكوتر است و كسى كه عقلش كامل تر است ، مقامش در دنيا و آخرت بالاتر است . امام پس از اين به هشام مى گويد: خدا بر مردم دو حجّت دارد: حجّت آشكار و حجّت پنهان. حجّت آشكار ، رسولان و پيغمبران و امامان اند و حجّت پنهان ، عقل مردم است. [١] در حديث ديگرى نيز به همين موضوع اشاره شده است كه خداوند با ارسال

[١] اُصول الكافى ، مصطفوى، ج ١ ، ص ١٦ ـ ١٩ ؛ شرح اُصول الكافى ، ملّا صدرا ، ج ١ ، ص ١٩٣ و ٣٣٣ ـ ٣٣٥ .