٢ . عدم انتخاب رأى ؛ ٣ . عدم استدلال بر رأى منتخب . ١ . پراكندگى آرا و عدم انسجام در تحليل: صرف نظر از اشتراك نظر مفسّران در پاره اى موارد مثل روح الامين در مورد جبرئيل ، يا آيه «وَ نَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِى» در مورد انسان، در ساير موارد ، دچار پراكندگى آرا هستند. به طور مثال ، در مورد «روح» در آيات سوره اسراء، قدر، نبأ و معارج ، تفسيرهاى زير ارائه شده است: ١ . وحى، ٢ . قرآن، ٣ . جبرئيل، ٤ . عيسى، ٥ . مخلوقى بزرگ تر از فرشتگان، ٦ . مخلوقى شبيه انسان، ٧ . فرشته اى بزرگ (با اوصافى عجيب و غريب)، ٨ . فرشتگان محافظ، ٩ . فرشته موكّل ارواح، ١٠ . فرشته اى كه ارواح را به اجسام وارد مى كند، ١١ . ارواح بنى آدم، ١٢ . ارواح مؤمنان، ١٣ . بنى آدم، ١٤ . نفس انسان، ١٥ . فرشتگان بزرگ. [١] مستند اكثر اين اقوال تفسيرى، قول تابعين و تنى چند از صحابه است و به پيامبر صلى الله عليه و آله يا معصوم نمى رسد. اغلب مفسّران ، تنها به نقل اين آراى متشتّت و متضاد پرداخته اند و نتوانسته اند تفسيرى از روح ارائه دهند كه با تمام موارد كاربرد اين واژه در قرآن ، سازگار باشد. برخى حتى در موارد مشابه، تفاسير متفاوتى ارائه داده اند. به طور مثال، زمخشرى در آيه «تَعْرُجُ الْمَلَئِكَةُ وَ الرُّوحُ إِلَيْهِ فِى يَوْمٍ» ، روح را جبرئيل و در «يَوْمَ يَقُومُ الرُّوحُ وَ الْمَلَئِكَةُ» ، به مخلوقى عظيم تر از فرشتگان تفسير كرده است. [٢] ٢ . عدم انتخاب رأى : در بسيارى از موارد ، به بيان آراى مختلف و گاه متضاد بسنده كرده، رأيى را بر نگزيده اند. [٣]

[١] ر . ك : تفسير الطبرى ، أنوار التنزيل ، الكشّاف ، مجمع البيان ، روح المعانى ، تفسير القرآن العظيم ، البرهان فى تفسير القرآن ، نورالثقلين ، المحرر الوجيز ، تفسير التحرير و التنوير ، و الدر المنثور ، ذيل سوره اسراء ، آيه ٨٥ ، سوره قدر ، آيه ٤ ، سوره معارج ، آيه ٤ ، و سوره نبأ ، آيه ٣٨ .[٢] ر . ك : الكشّاف ، محمود زمخشرى ، ذيل سوره معارج ، آيه ٤ و سوره نبأ ، آيه ٣٨ .[٣] ر . ك : تفسير القرآن العظيم ، اسماعيل بن كثير ، ذيل سوره معارج ، آيه ٤ ، سوره اسراء ، آيه ٣٨ ، سوره نبأ ، آيه ٣٨ ؛ أنوار التنزيل و أسرار التأويل ، عبداللّه بن عمر بيضاوى، ذيل سوره معارج ، آيه ٤ ؛ جامع البيان فى تأويل آى القرآن ، محمّدبن جرير طبرى، ذيل سوره اسراء ، آيه٨٥ و سوره نحل ، آيه ٢ ، سوره نبا ، آيه ٣٨ ؛ مجمع البيان فى تفسير القرآن ، فضل بن حسن طبرسى ، ذيل سوره اسراء ، آيه ٨٥ و سوره نبأ ، آيه ٣٨ .