است . چنانچه در روايت سوم، عقل وسيله پرستش خدا و به دست آوردن بهشت معرفى شده و در حديث چهارم ، ٧٥ خاصيت و اثر آن به نام لشكر عقل توضيح داده شده است . [١] بنا بر اين مى توان از عقل ، همان تعريفى كه علّامه طباطبايى داشته، پذيرفت : «فطرى بودن عقل و نيرويى كه خير و شرّ را درك و از يكديگر جدا مى سازد» .

تقسيمات عقل

از عمده مسائلى كه فارابى به بحث در باره آن پرداخته، عقل است. ارسطو ، نخستين كسى است كه به اين موضوع توجّه داشته ، ولى گفته اند آنچه آورده، پيچيده و مشوّش است. همه شارحان فلسفه ارسطو، در اين مبحث وارد شده اند ، چنان كه كِندى نيز بدان پرداخته است ؛ ولى تنها فارابى توانست مكتبى روشن و دستگاهى صحيح و منسجم بنا نهد كه در فلسفه غرب و اسلام ، تأثيرى به سزا داشته است. دكتر ابراهيم مدكور، نظريه فارابى را در عقل بدين سان خلاصه نموده است : [٢]

[١] محصّل افكار المتقدّمين و المتأخّرين و الحكماء و المتكلّمين، ص ١٥٠ .[٢] همان ، ص ١٥١ .[٣] شرح اُصول الكافى، ج ١٩ ، ص ١ .[٤] المنطق، ص ١٤ .[٥] نهاية الحكمة، ص ٢٤١ و ٢٤٢ .[٦] المحاكمة بين شرح الإشارات، ج ٢ ، ص ٣٥٢ .[٧] همان ، ج ٢ ، ص ٣٥٢ .[٨] الميزان فى تفسير القرآن، ج ١٧ ، ص ٢٦٦ و ج ٥ ، ص ٢٧٨ .[٩] الأسفار الأربعة، ج ٢ ، ص ٥٢ و ٥٣ ، و ج ٣ ، ص ٥٩ و ١٠٥ .[١٠] سوره فجر ، آيه ٥ .[١١] سوره بقره ، آيه ١٧٩ .[١٢] الكافى ، ج ١ ، ص ١١ ، ح ٣ .[١٣] همان ، ص ٢٤ ، ح ١٤ .[١٤] ر . ك : نخستين حديث از كتاب الكافى (ص ١٠) از امام محمّد باقر عليه السلام و حديث يازدهم (ص ١٤) از پيامبر صلى الله عليه و آله .[١٥] بحار الأنوار، ج ١ ، ص ٩٩ ـ ١٠٠ .[١٦] اُصول الكافى ، جواد مصطفوى، ج ١ ، ص ١١ .[١٧] ر . ك : تاريخ فلسفه در جهان اسلامى، ج ٢ ، ص ٤٢٥ ـ ٤٢٩ .