ولى چون جهل ، فاقد اين تشخيص و آگاهى است ، همانند يك دشمن بدخواه ، انسان را به گمراهى و شرور و مضرّات دچار مى كند . در اين خصوص ، امام رضا عليه السلام مى فرمايد : دوست هر انسانى ، عقل او، و دشمنش جهل اوست . [١] ابن سنان مى گويد : به امام صادق عليه السلام عرض كردم: مرد عاقلى را مى شناسم كه در وضو و نماز خود ، گرفتار وسواس است . امام فرمود : «چه عقلى كه فرمانبرى شيطان مى كند؟» . گفتم : چگونه فرمان شيطان مى برد؟ فرمود : «از او بپرس وسوسه اى كه به او دست مى دهد از چيست؟ به يقين خواهد گفت : از عمل شيطان است» . [٢] شخصى از امام صادق عليه السلام پرسيد : عقل چيست؟ فرمود : «عقل ، چيزى است كه با آن ، خدا عبادت مى شود و بهشتْ به دست مى آيد» . آن شخص گفت : پس آنچه معاويه داشت چه بود؟ فرمود : «آن ، نيرنگ و شيطنت است كه نمايش عقل را دارد ، ولى عقل نيست» . [٣] اميرمؤمنان عليه السلام فرمود : طمع ها دل هاى جاهلان را از جا بر مى كَنند و آرزوهاى بى جا در گروشان مى گذارند و نيرنگ ها به دامشان مى اندازند . [٤]

پاداش و كيفر ، به اندازه عقل است

عقل مردم ، مراتب و درجات متفاوت دارد . مرتبه بالاى كمال عقل ، از آنِ انبيا و اوصياى الهى است و بقيه مردم ، به درجات گوناگون از كمالْ بهره مندند . هر كس

[١] الكافى ، ج ١ ، ص ١١ ، ح ١١ ؛ اُصول الكافى ، ج ١ ، ص ١٢ ؛ شرح اُصول الكافى ، ص ٧٦ ؛ فرهنگ علوم فلسفى و كلامى ، ج ١ ، ص ٢٠٣ و ج ٢ ، ص ١٤٥ و ١٥١ .[٢] الكافى ، ج ١ ، ص ١٢ ، ح ١٠ ؛ اُصول الكافى ، ج ١ ، ص ١٤ .[٣] الكافى ، ج ١ ، ص ١١ ، ح ٣ ؛ اُصول الكافى ، ج ١ ، ص ١٢ .[٤] الكافى ، ج ١ ، ص ٢٣ ، ح ١٦ ؛ اُصول الكافى ، ج ١ ، ص ٢٧ .