بحرانى ، [١] شهيد اوّل [٢] و فاضل مقداد [٣] نيز همچون شيخ طوسى ، معرفت را واجب و طريق آن را ، نظر و فكر دانسته اند. امّا مرحوم شهيد ثانى ، راه هاى معرفت و ايمان را فراوان مى داند و مى گويد : الحاصل ، أنّ المعتبر فى الايمان الشرعى هو الجزم و الإذعان . و له أسباب مختلفة من الإلهام و الكشف و التعلّم و الاستدلال ؛ [٤] خلاصه سخن ، آن كه معتبر در ايمان شرعى ، جزم و اذعان است و براى آن ، اسباب مختلفى وجود دارد ، از قبيل : الهام، كشف، تعلّم و استدلال. ملا صالح مازندرانى ، معتقد است كه بندگان ، مكلَّف به تحصيل معرفت از طريق نظر و استدلال نيستند ، بلكه بر عهده خداست كه خود را معرفى كند. [٥] سيد نعمت اللّه جزايرى ، تصريح كرده است كه معرفت خدا ، اعطاى خداى تعالى است نه اكتسابى. ايشان روايات را در اين مضمون ، مستفيض دانسته است. [٦] مرحوم شيخ انصارى نيز معرفت خدا را پيش از تعريف خداى سبحان ، غير مقدور شمرده است . [٧] وى تصريح مى كند كه جزم حاصل از تقليد ، در باب معرفتْ كفايت مى كند و نيازى به نظر و فكر نيست . و كيف كان ، فالأقوى كفاية الجزم الحاصل من التقليد ، لعدم الدليل على الزائد على المعرفة و التصديق و الاعتقاد. و تقييدها بطريق خاصّ ، لادليل عليه. مع أنّ

[١] . ر.ك : قواعد المرام ، ص ٢٨ ـ ٣٠ .[٢] . ر.ك : أربع رسائل كلاميّة ، ص ٤٧ و ٤٨ ؛ رسائل الشهيد الأول ، ص ٩١ و ٩٢ .[٣] . ر.ك : الاعتماد فى شرح واجب الاعتقاد ، ص ٤٩.[٤] . رسائل الشهيد الثانى ، ج ٢ ، ص ٧٥٧.[٥] . ر.ك : شرح اُصول الكافى ، ج ٥ ، ص ٦١ و ٦٢.[٦] . ر.ك : نور البراهين ، ج ١ ، ص ٥٤٢ .[٧] . ر.ك : فرائد الاُصول ، ج ٢ ، ص ٢٢ .