دانشنامه ميزان الحكمه - محمدی ری‌شهری، محمد - الصفحة ٣٩٨

اين گفته پيامبر صلى الله عليه و آله كه : «پس از من ، دوازده خليفه خواهند بود» ، بهتر است بر واقعيت زمان پس از پيامبر خدا حمل شود ؛ چرا كه همه كسانى كه پس از ايشان جامه خلافت بر تن كردند ، از ابو بكر تا عمر بن عبد العزيز ، چهارده تن بودند ، دو تن از آنها نه خلافت درستى داشتند و نه مدّت خلافتشان چندان قابل توجّه بود . آن دو معاويه و پسر يزيد و مروان پسر حكم بود ، و بقيه ، همان گونه كه پيامبر صلى الله عليه و آله خبر داده ، دوازده نفر بودند . و در ادامه اظهار داشته است : البته اين كه فرموده است : «مردم بر آنها اتّفاق نظر پيدا مى كنند» ، بر اين مسئله ، خدشه اى وارد نمى كند ؛ زيرا اتّفاق نظر ، در اكثر و غالب است و اين ويژگى هم همواره ، جز در حسن بن على عليه السلام و عبد اللّه زبير ، به رغم درستى خلافت آن دو ، و حكم به ثابت نبودن شايستگى مخالفانشان ، جز پس از مصالحه حسن عليه السلام و كشته شدن زبير ، بوده است . و خدا بهتر مى داند . {-١-}

نقد نظريه دوم

افزون بر شمارى از ايرادهايى كه بر نظريه اوّل وارد بود ، ايرادهاى ديگرى كه بر اين نظريه وارد شده ، عبارت است از : ١ . ابن حجر ، در توجيه خارج كردن معاوية بن يزيد و مروان بن حكم از شمار خلفا ، گفته است كه مدّت حكومت اين دو ، كوتاه بوده است . بر طبق اين نظريه بايد امام حسن عليه السلام نيز از اين مجموعه خارج شود ؛ زيرا مدّت حكومت ظاهرى ايشان نيز كوتاه بوده است .