البته عدّه اى از جمله افراد ياد شده خواسته اند كه ولو به صورت احتمال ، مقصود از خلفاى دوازده گانه را بيان كنند ؛ ليكن با تأمّل در آنچه گفته اند ، مشخّص مى گردد كه مدّعاى آنان ، نه از حيث عدد و نه از حيث ويژگى ها با آنچه پيامبر صلى الله عليه و آله ، فرموده قابل انطباق نيست كه در اين جا به شمارى از آرا ، اشاره مى كنيم و علاقه مندان ، به تفصيل مى توانند به منابعى كه آراى مختلف را نقل كرده اند ، [١] مراجعه نمايند .

شمارى از آراى غير منطبق بر خلفاى دوازده گانه

نظريه اوّل : حكّام دوران اقتدار سياسى اسلام

بيهقى [٢] و قاضى عياض [٣] گفته اند : مقصود از خلفاى دوازده گانه كسانى هستند كه در دوران عزّت خلافت و قوّت اسلام ، حكومت كرده اند و مردم بر آنان اجتماع داشته اند . اين دوران تا ايّام حكومت يزيد بن عبد الملك ، ادامه داشته است . طبق اين نظريه ، افزون بر خلفاى راشدين ، معاويه ، يزيد ، عبد الملك ، وليد ، سليمان ، عمر بن عبد العزيز ، يزيد بن عبد الملك ، هشام بن عبد الملك و وليد بن يزيد ، مصاديق خلفاى دوازده گانه اند !

نقد نظريه اوّل

ايرادهايى كه به نظريه بيهقى و قاضى عياض وارد شده ، عبارت است از : ١ . هيچ استدلالى بر اين ادّعا ارائه نشده است . ٢ . مجموع اين افراد ، بيش از دوازده نفر هستند . ٣ . حتّى بنا بر مبناى خود قائلان ، مشخّص نشده است كه چرا امام حسن عليه السلام

[١] فتح البارى : ج ١٣ ص ٢١١ ـ ٢١٥ به بعد ، المسائل الخلافيّة : ص ١٥ ـ ٣٨ .[٢] دلائل النبوّة : ج ٦ ص ٥٢٠ .[٣] فتح البارى : ج ١٣ ص ٢١٣ .