اصول اخلاق اجتماعى - پژوهشکده تحقيقات اسلامي سپاه - الصفحة ٩٥ - چگونگى اداى حقوق

تعالى روح، رفع مشكلات، سلامت و حفاظت، رهيافت به زندگى سالم و سعادت او نقش حياتى داشته و دارند و هر يك، از اين رهگذر، ذى حق بر انسان مى‌شوند و استحقاق آنان، او را موظّف مى‌كند كه زحمات آنان را قدر بداند و در حد توان خويش، آن را جبران نمايد.

از سوى ديگر، عقل و قانون خدا حكم مى‌كند كه انسان، حرمت و حدود تمام كسانى را كه با آنان سر و كار دارد، مراعات كند و هرگز به حريم ديگران تجاوز ننمايد، اين دستور مهم اسلامى حتى در مسائل به ظاهر ساده‌اى چون رعايت نوبت ديگران در صف اتوبوس، نماز جماعت، هنگام رانندگى، حفظ حريم خانه و مزرعه و مانند آن، كاربرد دارد تا چه رسد به حقوق بيشمارى كه در مورد جان، مال و ناموس مردم، اشغال پست‌هاى حساس اجتماعى، هزينه بيت المال، موضعگيرى‌هاى سياسى و غيره پديد مى‌آيد و حدّ و مرز هر يك در جاى خويش معين گشته و لازم الاجراست.

چگونگى اداى حقوق‌

بديهى است كه احقاق حق ديگران به موارد خاص يا افراد به خصوصى منحصر نمى‌شود، بلكه به طور عام و فراگير، هر ذى حقّى را شامل مى‌گردد؛ خُرد باشد يا كلان، غريبه باشد يا آشنا، مسلمان باشد يا نامسلمان، زن باشد يا مرد ... حتى در فرهنگ اسلام، حيوانات نيز حقوقى دارند كه رعايت آن بر مسلمانان، لازم است.[١] واضح است كه هر گروهى، به تناسب ارتباطى كه با انسان دارد، از حقوق شايسته خويش برخوردار مى‌شود كه ممكن است با حقوق گروه ديگر تفاوت داشته باشد. فرزند و

[١] - وسائل‌الشيعه، ج ٨، ص ٢٣٥ تا ٣٥٧.( امام صادق٧:« لِلدَّابَّةِ عَلى‌ صاحِبِها سَبْعَةُحُقُوقٍ». همان، ص ٣٥١)