پيشوايان هدايت - حكيم، سيد منذر؛ مترجم عباس جلالي - الصفحة ٢٠٣ - ويژگى آزاد كردن بردگان در زندگانى امام سجاد عليه السلام

با بردگان اعمال مى‌كردند و در نهايت عملكرد امام عليه السّلام به چند نتيجه رسيد:

الف- بردگى يك حالت استثنايى است كه تعدادى از بندگان خدا اسير دست همچون خودى مى‌شوند و اگرچه اسلام آن را به دليل بعضى از شرايط كه با مطالعه تاريخ اسلام روشن مى‌شود برقرار داشته است، اما براى آزاد شدن بردگان راه‌هاى متعددى قرار داده و به هربهانه‌اى اسباب آزادى آنان را فراهم كرده است و امام سجاد در درجه اول موفق شد تا با اين كار خود جمع زيادى از بندگان خدا را كه در بند اسارت بودند آزاد نمايد و از هرشرايط و مناسبتى براى پياده كردن احكام اسلامى در جهت آزادى بردگان بهره جويد پس اولين هدف امام سجاد پياده كردن احكام اسلام بود كه به آن نايل گشت.

ب- بردگان آزادشده امام سجاد عليه السّلام خود نسلى از دانش‌آموختگان را تشكيل مى‌دادند كه در دانشگاه تربيتى آن حضرت و با بهترين كيفيت به دست خود ايشان پرورش يافته بودند، آنان با آن حضرت زندگى لبريز از حقيقت، شناخت، راستى و اخلاص را تجربه كرده و عقايد و شرايع و اخلاق اسلامى را فراگرفته بودند.

اين گروه، تمامى اين‌ها را در دل نگاه داشته و اين آموزه‌ها در ضمير خود آگاه يا ناخودآگاه آنان باقى مى‌ماند و به نسل‌هاى بعد انتقال مى‌يافت اين فرايند موجب حفظ و بقاى اسلام ناب محمدى بود كه يكى از اهداف و مسئوليت‌هاى اهل بيت عليهم السّلام به شمار مى‌آمد.

شكى نيست كه اگر امام سجاد در صدد تأسيس مدرسه‌اى برمى‌آمد تا در آن شاگردانى را پرورش دهد حتما با مخالفت و كارشكنى حكومت يا حداقل با رقابت شديدى روبرو مى‌شد، در حالى‌كه آن حضرت در اين دانشگاه پنهان آزاد بود و تحت پوشش خريدن و آزاد كردن برده كه در آن زمان آزاد و كارى‌