البته، گاه کلینی از «عدّه»‌ای، حدیث گزارش می‌کند که نامشان برای آیندگان، ناشناخته مانده و مایة رخ نمایی اصطلاح «عدّةمجهولة» شده است[٤٩٨]. چنین شگردی، خواه ناخواه، به کوچة بن بست ارسال سند می‌انجامد که از آن، در دنبالة این نوشته، باز خواهیم گفت.

٢. شگرد دیگر کلینی برای کوتاه کردن زنجیرة نام راویان و گریز از هر بار یادآوری‌شان در آغاز سند، به‌کارگیری فراز «و بهذا الاسناد» است که جانشین همه یا بخشی از سند حدیث پیشین و گذشته، در حدیث پسین و آینده می‌شود.[٤٩٩]

٣. باز پسین روشِ کلینی برای کوتاه کردن سند با کم کردن واژه‌هایش سند، جانشین کردن فراز جار و مجرور «عنه» در آغاز سند حدیث پسین، به جای نام راوی آغاز سند حدیث پیشین است[٥٠٠].

ناگفته نماند، نویسندة ارجمند کتاب الکافی، همه جا چنین روشی را در پیش نگرفته و در جاهای بسیاری نیز که می‌توانسته دست بدین کار بگشاید، از آن خودداري کرده است[٥٠١].

نیز جا داشت آن جناب، شیوة کوتاه کردن سند حدیث‌هایی را که پیاپی و با فراز «و بهذا الاسناد» و «عدّة من اصحابنا» آغاز شده‌اند نیز با به‌کارگیری جار و مجرورهایی چون «به» و «عنهم» در حدیث‌های دوم و پس از آن، دنبال کند که چنین نکرده است[٥٠٢]؛ روشی که گرچه مایة کوتاهی سند نیست، بهانة کوتاهی عبارت پردازی و دوری از تکرار ناخوشایند است!

٤. پر بسامدیِ گزارش حدیث از علی بن ابراهیم قمی و محمد بن یحیی عطار

در میان مشایخ پر شمار حدیثی کلینی، نام هیچ کدامشان به اندازة این دو محدث در آغاز زنجیرة نام راویان احادیث کتاب الکافی نیست، تا آنجا که به زبان آمار و در جهان عدد و شمار، کلینی ٣٣٥٥ حدیث را از زبان علی بن ابراهیم قمی[٥٠٣] و ٢٧٨٧ حدیث را از زبان محمد بن یحیی عطار، گزارش کرده است[٥٠٤].

٥. به‌کارگیری روایات مضمرة زراره و سماعه و دیگران

سماعة بن مهران از راویانی است که گرچه در بسیاری جاها، از امامی که از او چیزی باز می‌گویند و به نام و نشان یاد می‌کنند[٥٠٥]، کم و بیش در جاهایی دیگر، با آوردن ضمیر، از او یاد و روایت را «مضمره» می‌کند. زراره و ابوبصیر هم همین گونه‌اند[٥٠٦].

[٤٩٨]. همان، ص٣٥٤ – ٣٥٩.

[٤٩٩]. تا اينجا که نوشتیم، نمونه‌های این چهار رویکرد اسنادی کلینی چنان پر شمار است که خـود را از یادآوری یک یا چند تا از آنها، بی‌نیاز دیده‌ایم.

[٥٠٠]. برای نمونه، ر.ك: فروع الکافی، ج٣، ص١٨، ح١٦؛ ص٢٩، ح٨؛ ج٤، ص١٧، ح٢ (اول)؛ ص٤٧، ح٦؛ ص٥٥، ح٢؛ ج٧، ص٣٠، ح٢؛ ص٤٤، ح٣ و ٤ و...

[٥٠١]. برای نمونه، ر.ك: همان، ج٣، ص٢٤، ح٢ (اول) و ٣ (اول)؛ ص٢٥، ح٣ (دوم)و ٤ و ٥؛ ص٢٨، ح٢و٣؛ ص٣١، ح٩ و ١٠ و...

[٥٠٢]. برای نمونه، ر.ك: همان، ج٤، ص٥٣، ح٧ و ٨؛ ص٥٥، ح٣و ٤؛ ص٨٧ – ٨٨، ح٣ و ٤ و...

[٥٠٣]. الشیخ الکلینی البغدادی و کتابه الکافی، ص٣١٦.

[٥٠٤]. همان، ص٣٤٢.

[٥٠٥]. برای نمونه، ر.ك: فروع الکافی، ج٣، ص٣٣٨، ح٨؛ ص٣٤٤، ح٢١؛ ص٤٢٠، ح١؛ ص٤٢١، ح١؛ ج٤، ص٥٠، ح١٦؛ ص٩٠، ح٤و٥؛ ص١٠٠، ح١و٢؛ ص٤٦٦، ح١١ و...

[٥٠٦]. برای نمونه، ر.ك: اصول الکافی، ج١، ص٣٧٣، ح٩؛ ص٣٨٨، ح٦؛ فروع الکافی، ج٣، ص٧، ح٢؛ص ١٧، ح٦؛ ص٢٧، ح١؛ ص٣٢، ح٢ (اول)؛ ص٢٩٤، ح٨؛ ج ٤، ص٨١، ح٢ (دوم)؛ ج٥، ص٣١٤، ح٤٣؛ ج٧، ص٣٩١، ح٤؛ج٨، ص١٢٨، ح١٢٠و...