مرحوم آخوند اعتراض فخر رازی را در آن قسمت که مربوط به تکوّن است قبول می‌کند و می‌گوید: راست است، شیخ در کلماتش تصریح کرده که تکوّن، امری است دفعی‌الوجود و آنی‌الوجود. بنابراین اینجا سخن شیخ درباره تکوّنات صحیح نیست. اگر تکوّنی در عالم باشد آنِ اول وجود دارد.

ردّ اعتراض فخر رازی درباره فسادها

بعد مرحوم آخوند می‌فرماید: ولی ایراد فخر رازی درباره فسادها (فسادها همان عدم تکوّنهاست) درست نیست؛ چون قبلا گفتیم هر چیزی که وجودش دفعی و آنی است عدمش قطعا باید در زمان فرض شود[١] .

تا اینجا نقل کلام شیخ و ایراد فخر رازی و بعد قبول کردن نیمی از ایراد فخر رازی و جواب دادن به نیم دیگر بود.

مرحوم آخوند: حق این است که اصلا کون و فساد در عالم معنی ندارد

بعد حرف خوبی دارند، می‌گویند: حق این است که همین حرفی که شیخ در اینجا گفته درست است، نه آنچه در جاهای دیگر گفته است. شیخ در اینجا گفته: نه حرکت، نه سکون، نه کون و نه فساد هیچ کدام آنِ اول ندارند. مرحوم آخوند می‌فرماید: حق این است که اصلا کون و فساد در عالم معنی ندارد؛ یعنی به جای کون و فساد، حرکت است. حق این است که هر کونی وجود تدریجی است و هیچ کونی نمی‌تواند وجود دفعی داشته باشد. قهرا فساد هم که عدم کون است، به این دلیل که هر چیزی که وجودش تدریجی است عدمش هم تدریجی است، تدریجی است.

[١] . قبلا راجع به عدمِ «آن» و آنيات بحث كرديم و گفتيم عدم «آن» و آنيات در زمان واقعند، منتها ازقسم سومند؛ يعنی نه آنی‌الوجودند و نه تدريجی‌الوجود، مثل حركت توسطيه.