حق این بود که ایشان در اینجا برای «آن» سه معنی ذکر می‌کردند، ولی شاید چون فقط دو معنی از این سه معنی را صحیح و معقول می‌دانند، فرموده‌اند «آن» دارای دو معنی است. اگر معنای «آن» را اعم از معنی صحیح و معقول و معنی نامعقول بگیریم باید سه معنی برایش ذکر کنیم، مخصوصا اینکه معنایی که ایشان ذکر نکرده‌اند شایعتر و رایجتر است و اذهان بیشتر متوجه این معنی است. ما اول از آن معنایی شروع می‌کنیم که مرحوم آخوند در اینجا ذکر نکرده‌اند.

معنی عرفی «آن»

«آن» در عرف به معنی یک لحظه کوچک و یک جزء کوچک از زمان است[١] . گاهی می‌گویند «شیء در یک «آن» محقق شد»، به این معنا که در یک زمان بسیار کوچک محقق شد. مثلا می‌گوییم اگر کسی با تلفن از تهران با قم صحبت کند، در یک «آن» صدا از تهران به قم می‌رسد. این «در یک آن» یعنی در یک زمان بسیار بسیار کوچک. اینجا «آن» به معنی قطعه‌ای از زمان است که خود آن قطعه هم زمان است، ولی زمان خیلی کوچک.

توضیح: قبلا گفتیم زمان از نوع مقدار است، یعنی طول است، و لازمه طول بودن این است که امتداد باشد؛ یعنی بتوان برای آن اول و وسط و آخر فرض کرد و بتوان آن را در ذهن تقسیم کرد ولو به اقسامی بسیار کوچک. شما خطی را در نظر بگیرید! اگر از یک خط یک میلی‌متر جدا کنیم آنچه جدا کرده‌ایم باز هم خط است؛ یعنی مانند کلِّ خودش یک مقدار و طول و امتداد است. اگر نصف میلی‌متر جدا کنیم باز هم آنچه جدا کرده‌ایم یک طول است. اگر یک هزارم میلی‌متر جدا کنیم باز آنچه جدا کرده‌ایم خودش خط است ولی بسیار کوچک. اگر یک میلیونم میلی‌متر جدا کنیم باز هم آنچه جدا کرده‌ایم خط است. هرقدر هم این جزئی را که از خط جدا می‌کنیم کوچکتر فرض کنید باز خط است و معدوم نمی‌شود گرچه به چشم نمی‌آید.

در زمان هم همین طور است. مثلا می‌گوییم: نور در هر ثانیه سیصد هزار کیلومتر حرکت می‌کند. ثانیه، مقداری از زمان است. نصفِ سیصدهزار کیلومتر (صد و پنجاه هزار

[١] . [استاد ذكر معنای عرفی «آن» را مقدمه قرار داده‌اند برای بيان معنی سوم «آن» كه مرحوم آخوندذكر نكرده‌اند، و الّا اين معنی عرفی معنی چهارمی است كه خودشان بعدا تصريح می‌كنند چون عرفیاست جای طرحش در فلسفه نيست.]