کیلومتر) را نور در چه زمانی طی می‌کند؟ در نصف ثانیه. هفتاد و پنج هزار کیلومتر را نیز در ربع ثانیه طی می‌کند. حال می‌پرسیم: نور یک کیلومتر را در چه زمانی طی می‌کند؟ در یک سیصدهزارم ثانیه. این یک سیصد هزارم ثانیه باز هم مقداری از زمان است گرچه آنقدر کوچک است که ذهن انسان نمی‌تواند آن را تصور کند. همان طور که اگر خطی را مرتبا کوچک کنیم به جایی می‌رسیم که دیگر برای چشم قابل دیدن نیست ولی عقل آن را درک می‌کند، یک ثانیه را هم اگر تقسیم به سیصد هزار قسمت کنیم باز سیصد هزار جزء از زمان است که هر جزء هم زمان است؛ یعنی هر جزئش هم خودش یک کشش است. پس اگر دوباره بپرسند «نور یک متر را در چه زمانی طی می‌کند؟»، می‌گوییم در یک سیصد میلیونیم ثانیه. عقل چنین زمانی را می‌تواند درک کند گرچه خیال نمی‌تواند آن را تصور کند[١] . پس هر قدر هم اجزاء کوچک شود باز یک امتداد است که خودش قابل تقسیم است.

در این معنی عرفی بحثی نیست.

معنایی برای «آن» که مرحوم آخوند ذکر نکرده‌اند

اما گاهی گفته می‌شود «آن» و مقصود از آن کوچکترین جزئی از زمان است که دیگر قابل قسمت به کوچکتر نیست؛ یعنی جزء لایتجزای زمان که چون امتداد ندارد قابل قسمت نیست[٢] . اگر ما قبول کردیم در نهایت امر می‌رسیم به اجزائی که لایتجزی می‌باشند معنایش این است که زمان که امر کشش‌داری است ترکیب شده از ذرات بسیار بسیار کوچکی که آنقدر کوچکند که طول ندارند، پس و پیش ندارند، ماضی و مستقبل و حال ندارند. بنابراین، این کوچکترین جزء، دیگر زمان نیست چون امتداد و کشش ندارد. زمان آنوقت زمان است که خودش کشش داشته باشد و یک بعد باشد.

[١] . لذا انسان برای بيان اين اجزاء كوچك از كوچكترين واحدهايی كه برايش قابل تصور است استفادهمی‌كند؛ مثلا می‌گويد: در كمتر از يك چشم به هم زدن (أنا آتيك به قبل أن يرتدّ اليك طرفك).كمترين چيزی كه انسان می‌تواند تصور كند يك چشم به هم زدن است.

[٢] . معنی قبلی، جزء كوچكی بود كه باز خودش امتداد دارد و قابل تقسيم است.