پس فرق میان ابعاد مکانی و ابعاد زمانی این است که در ابعاد مکانی اگر می‌گوییم «در ماوراء این مکان مکانی نیست» معنایش این نیست که آن مکانی که نیست تقدم دارد بر این؛ اینجا تقدم در کار نیست و ]ماوراءِ[ این طرف مکان با ]ماوراءِ[ آن طرف مکان هیچ فرقی نمی‌کند. ولی در باب زمان چاره‌ای نداریم از اینکه یک طرف را ابتدا بدانیم و طرف دیگر را انتها، و ابتدا را مقدم بر انتها بدانیم و همچنین هر جزئی را که به طرف ابتدا نزدیکتر است بر جزئی که به طرف انتها نزدیکتر است مقدم بدانیم. بنابراین در اینجا یک سبقت و ترتب ذاتی میان مراتب و میان آن عدم سابق و این عدم لاحق وجود دارد؛ یعنی چاره‌ای ندارید از اینکه برای آن عدمْ تقدم بر این وجود قائل باشید و برای این عدمْ تأخر از این وجود. وقتی برای عدمها تقدم و تأخر قائل شدید لازمه‌اش این است....[١]

آنچه که مرحوم آخوند در جواب غزالی آورده متکی بر همین مطالب است گرچه به این بیان ذکر نکرده‌اند[٢] .

[١] . [چند لحظه از صدای استاد ضبط نشده است.]

[٢] . سؤال: طبق مبنای فلاسفه قديم كه زمان را مقدار حركت و حركت را عارض بر فلك می‌دانستند،زمان چگونه می‌تواند قديم باشد؟استاد: آنها خود فلك را قديم می‌دانند و عارض بودن منافاتی با قديم بودن ندارد؛ عارض و معروضهردو قديمند. معنی عارض اين نيست كه نبوده و بعد عارض شده، بلكه عارض يعنی آنچه مرتبهوجودی‌اش از معـروض تأخر دارد. سؤال: آيا ترتب اجزاء زمان وهمی نيست؟ يعنی آيا اين گونه نيست كه اين ترتب از نظر ما كه زمانیهستيم وجود داشته باشد؟استاد: خير، وهمی نيست. آيا ما تقدم و تأخر را خيال می‌كنيم؟! اگر می‌گويند «وجود ماوراء طبيعتبر همه مراتب زمان احاطه دارد» معنايش اين نيست كه مراتب زمان تقدم و تأخر ندارند، بلكه به اينمعناست كه ماوراء طبيعت بر همه مراتب آن چيزی كه بعض مراتبش بر بعض ديگر تقدم دارند، احاطهدارد. اگر گفتيم «ميان مراتبْ تقدم و تأخر نيست و موجودی كه محيط بر اين عالم است چون ضعف وجودندارد واقع و نفس‌الامر را آنچنان كه هست درك می‌كند» در اين صورت تقدم و تأخر خيالی می‌شود.ولی در اينجا تقدم و تأخر عين ذات مراتب زمان است و موجودی كه محيط بر اوست با همه مراتبزمان نسبت مساوی دارد.