حضرت آيت اللّه‌ سيد موسى شبيرى زنجانى (مدّ ظلّه) در بحث كتاب نكاح كه پس از پايان عروه، بر مبناى شرائع ادامه يافت، به تفصيل به بررسى حكم ازدواج مرد مسلمان با زن اهل كتاب پرداخت . نگارنده مناسب ديد اين مبحث را با توجه به يادداشت‌ها و مبانى ايشان تحرير كند. در اين تحرير با بهره‌گيرى از يادداشت‌ها و با مراجعه به منابع به عنوان اقوال بيشترى پرداختيم و پاره‌اى از توضيحات را نيز در پاورقى افزوديم كه هر چند اين توضيحات براساس مبانى معظّمٌ له است، ولى نمى‌توان تمام مطالب آن را به ايشان نسبت داد. همچنين برخى از مباحث رجالى تكميلى و مبانى اصولى كلى هم در ملحقات مقاله درج شد كه در مجموع با مبانى متن هماهنگ است و حواشى نگارنده با علامت «م .ج» مشخص شده است. در نقل اقوال، علاوه بر مراجعه به مصادر چاپى، كتاب ينابيع فقهيه هم مدّ نظر بود و غالباً اختلاف الفاظ اين دو را نقل نكرديم و تنها عبارت صحيح را آورديم.

موضوع بحث (١)، ازدواج مرد مسلمان با زن يهودى يا نصرانى يا مجوس است، امّا ازدواج مرد مسلمان با ديگر اصناف كافران به اجماع مسلمانان صحيح نيست، بسيارى از فقها در اين مسئله نقل «اجماع» كرده‌اند؛ همچون: شيخ طوسى در تبيان (٢) محقق حلّى در شرائع و مختصر نافع (٣)، علاّمه حلى در تبصره و قواعد و

(١) اين بحث از درس شماره ٥٦٢ (به تاريخ ١٦/٧/١٣٨٢) تا درس شماره ٥٧٦ (به تاريخ ١٢/٩/١٣٨٢) مطرح گرديد و برخى از مسائل مرتبط به آن پس از آن تا درس شماره ٥٩٩ (به تاريخ ٢٠/١٠/١٣٨٢) عنوان شد.
(٢) تبيان، ج٢، ص ٢١٨: «لايجوز نكاح الوثنية اجماعاً» و به عين لفظ در فقه القرآن راوندى، ج٢، ص ٧٧ ؛ ينابيع فقهيه، ج١٨، ص ٢١٨.
(٣) شرائع الاسلام، ج٢، ص ٥٢٠ (ينابيع فقهيه، ج١٩، ص ٤٨٤) «لايجوز للمسلم نكاح غير الكتابية إجماعاً، وفي تحريم الكتابية من اليهود و النصارى روايتان، أشهرهما المنع في النكاح الدائم، و الجواز في المؤجّل و ملك اليمين»؛ مختصر نافع، ص ١٧٩ (ينابيع فقهيه، ج١٩، ص ٥٣٥) : «ولا يجوز للمسلم أن ينكح غير الكتابية إجماعاً، وفي الكتابية قولان: أظهرهما أنّه لايجوز غبطة و يجوز متعة و بالملك في اليهودية و النصرانية و في المجوسية قولان: أظهرهما أنه لايجوز غبطة و يجوز متعة و بالملك في اليهودية و النصرانية و في المجوسيّة قولان: أشبههما الجواز». سكوت شارحان اين دو كتاب همچون فاضل آبى در كشف الرموز(ج٢، ص ١٤٦) و شهيد ثانى در مسالك الأفهام(ج٧، ص ٣٥٨) نشان دهنده تأييد اين اجماع از سوى آنان است ؛ چنان كه نظير آن را خواهيم آورد.