فقه اهل بیت علیهم السلام - فارسی - موسسه دائرة المعارف فقه اسلامی - الصفحة ١٩٦ - همراه با دايرة المعارف فقه اسلامى - اثبات

آنچه گفته شد مربوط به اثبات حكم شرعىِ كلى بود. اما ادله اثبات موضوعات احكام شرعى و طرق آن، گاهى با ادله احكام، مشترك است، مانند خبر ثقه بنابر حجيت آن در موضوعات، يا استصحاب يا قاعده طهارت، و گاهى مختص به موضوعات است، مانند بيّنه، قاعده يد، اصالة الصحه، قاعده فراغ و تجاوز و ديگر ادله‌اى كه با آنها صحت يا اجزاء عمل انجام شده، احراز مى‌شود.

٤. انواع اثبات حكم شرعى

فقها، اثبات در احكام شرعى را به اثبات وجدانى و اثبات تعبدى و نيز اثبات ظاهرى و اثبات واقعى تقسيم كرده‌اند:

الف، اثبات وجدانى و تعبدى: علماى اصول، اثبات حكم شرعى را ـ چه در شبهات حكمى و چه در شبهات موضوعى ـ به اثبات وجدانى و تعبدى تقسيم كرده‌اند. (١٢) مراد از اثبات وجدانى، ثبوت حكم شرعى با علم و يقين وجدانى است؛ به گونه‌اى كه كاشف از حقيقت واقع باشد، چنين اثباتى ذاتاً حجت است. مقصود از اثبات تعبدى، چيزى است كه هرچند علم وجدانى به ثبوت آن نداريم، ولى شارع آن را ثابت اعتبار كرده و حكم به ترتب آثار اثبات واقعى بر آن كرده است. اين نوع اثبات، در موارد ظن يا قواعد شرعى معتبر از قبيل امارات و اصول عمليه، مصداق دارد.

مهم‌ترين ادله و طرق اثبات وجدانى براى اثبات احكام شرعى عبارتند از: خبر متواتر، شياع مفيد علم، اجماع، شهرتِ يقين آور، مجموعه قراينى كه از آنها علم حاصل گردد، نصوص صريح با سند قطعى، همچون قرآن و سنت قطعى.

اثبات تعبدى داراى انواع و اشكال متفاوتى است. اصوليان، اثبات تعبدى را