حماسه حسینی 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٢٦٦
عوامل سبب شده است که نهضت امام حسین یک نهضت چند ماهیتی باشد نه تک ماهیتی . یکی از تفاوتهائی که میان پدیدههای اجتماعی و پدیدههای طبیعی هست اینست که پدیده طبیعی باید تک ماهیتی باشد ، نمیتواند چند ماهیتی باشد . یک فلز در آن واحد نمیتواند که هم ماهیت طلا را داشته باشد و هم ماهیت مس را . ولی پدیدههای اجتماعی ، میتوانند در آن واحد چند ماهیتی باشند . خود انسان یک اعجوبهای است که در آن واحد میتواند چند ماهیتی باشد . اینکه " سارتر " و دیگران گفتهاند که انسان وجودش بر ماهیتش تقدم دارد ، این مقدارش درست است . نه به تعبیری که آنها میگویند درست است ، یک چیز علاوهای هم در اینجا هست و آن اینکه انسان در آن واحد میتواند چند ماهیت داشته باشد ، میتواند ماهیت فرشته داشته باشد ، در همان حال ماهیت خوک هم داشته باشد ، در همان حال ماهیت پلنگ هم داشته باشد که این داستان عظیمی است در فرهنگ و معارف اسلامی . پدیده اجتماعی میتواند چند ماهیتی باشد . اتفاقا قیام امام حسین از آن پدیدههای چند ماهیتی است ، چون عوامل مختلف در آن اثر داشته است . مثلا یک نهضت میتواند ماهیت عکس العملی داشته باشد ، یعنی صرفا عکس العمل باشد ، میتواند ماهیت آغازگری داشته باشد . اگر یک نهضت ماهیت عکس العملی داشته باشد ، میتواند یک عکس العمل منفی باشد در مقابل یک جریان ، و میتواند یک عکس العمل مثبت باشد در مقابل جریان دیگر . همه اینها در نهضت امام حسین وجود دارد .