و تحقیق ، مرد فوق‌العاده‌ای بوده شرکت داشته و اخلاق و فلسفه و عرفان را نزد مرد بزرگ دیگری به نام آخوند ملاحسینقلی همدانی خوانده است . کم کم‌ اصلا آن محیط را که در آنوقت تعلق به عثمانی داشت ، تحمل نمی‌کرد و استادانش به او گفتند بهتر اینست که تو مهاجرت کنی و بروی دنبال‌ ایده‌هایی که داری . الان که حساب می‌کنم ، می‌بینم نهضتهایی که یکی بعد از دیگری در جهان‌ اسلام پیدا شد ، مرهون زحمات او بود . ( بعضی از قسمتهای این مطلب ، هنوز درست رسیدگی نشده است . ) یعنی تخمهایی که او کاشت ، یکی از آنها هم در زمان خودش ثمر نداد ، ولی بعد از مرگش همه آنها ثمر دادند . نهضتهایی که بعد در مصر شد ، نهضتهایی که در هند شد ، نهضت مشروطیت و حتی نهضت تنباکو در ایران ، از ثمرات تلاشهای اوست . و از جمله مطالبی‌ که در شرح حال او ننوشته‌اند ، اینست که نهضت استقلال عراق که بعد از مشروطیت روی داد ، مدیون اوست ، چون اکنون ما در تاریخ کشف می‌کنیم که‌ کسانی که این نهضت را رهبری می‌کرده‌اند ، از دوستان سید جمال بوده‌اند . اینست که می‌گوئیم مردان خیلی بزرگ ، هر مقدار هم که در زمانشان‌ شناخته بشوند ، شناخته نمی‌شوند . در زمانهای بعد ، بهتر شناخته می‌شوند و ارزششان بهتر درک می‌شود . و همچنین است حوادث و وقایع . ابعاد حوادث و وقایع نیز در زمان‌ خودش ، آنچنان که هست ، تشخیص داده نمی‌شود . بسا هست که یک حادثه ، کوچک تلقی می‌شود ، ولی بعد از مدتی تدریجا ابعاد و عمق و لایه‌های این‌ حادثه ، عظمت و اهمیت این