حماسه حسینی 2 - مطهری، مرتضی - الصفحة ٥٦
نکتهای را اقبال لاهوری از همین آیه استنباط کرده است که نکته بسیار
عالیای است . از ضمیر حتی یغیروا استفاده کرده است . میگوید [١] قرآن
میفرماید : « حتی یغیروا ما بانفسهم »، نمیگوید : حتی یغیر ما بانفسهم .
اگر چنین میگفت ، معنایش این بود : خداوند اوضاع و احوالی را که برای
مردمی وجود دارد چه خوب و چه بد ، عوض نمیکند مگر آنوقت که اوضاع و
احوالی که مربوط به خودشان است یعنی مربوط به روح ، اخلاق و خصوصیاتی که
در دست و عملشان است ، عوض شود . نه ، میفرماید : یغیروا تا خودشان به
ابتکار و دست خود و استقلال فکری خویش اقدام نکنند ، وضعشان عوض نمیشود
. یعنی اگر ملت دیگری بیاید و بخواهد به قهر و جبر ، اوضاع و احوال
مردمی را عوض کند ، مادامی که خود آن مردم تصمیم نگرفتهاند ، مادامی که
خود آن مردم ابتکار به خرج ندادهاند ، مادامی که خود آن مردم استقلال فکری
پیدا نکردهاند ، وضع آنها به سامان نمیرسد .
ای مردم ! انتظار نداشته باشید دیگران از خارج بیایند وضع شما را
سروسامان دهند . ملتی که بخواهد مستشار خارجی برایش تصمیم بگیرد تا ابد
آدم نخواهد شد ، چون او یغیروا نیست ، باید یغیروا باشد ، باید ابتکار و
فکر و نقشه داشته باشد ، باید خودش شخصا برای خود تصمیم بگیرد و انتخاب
کند . هر وقت ملتی رسید به جایی که خودش برای خودش تصمیم گرفت و
خودش راه خود را انتخاب کرد و خودش در کار خود ابتکار به خرج داد ،
چنین
[١] " اقبال شناسی " نوشته سید غلامرضا سعیدی .