هواخواهِ ايشان قرار ده» . اگر مقصود ، خانه (كعبه) بود ، مى فرمود : آن [و نه آنها ] . به خدا سوگند كه ماييم مقصود از اين دعاى ابراهيم عليه السلام كه : هر كس دوستدار ما باشد، حجّش پذيرفته مى شود ، و گرنه پذيرفته نمى شود . اى قتاده! هر گاه كسى چنين باشد (دوستدار و عاشق ما باشد) ، از عذاب دوزخ، در روز قيامت ، ايمن خواهد بود» . قتاده گفت : مسلّما . به خدا سوگند كه من ، اين آيه را جز اين گونه تفسير نكرده ام. امام باقر عليه السلام فرمود : «واى بر تو ، اى قتاده! قرآن را ، در حقيقت ، كسى مى شناسد كه مخاطب آن ، واقع شده است» . {-٣-}

٣. ظاهر نبودن الفاظ قرآن

وجود تقييد ، تخصيص و تجوّز در بيشتر ظواهر قرآن ، موجب از بين رفتن ظهور (معناى ظاهر) آنها مى گردد . بنا بر اين ، آنچه از معانى قرآن كه ظاهر به نظر مى رسد ، ظهورِ آن، بَدْوى است و با تأمّل ، از بين خواهد رفت . در نتيجه ، براى فهم آنها ، رجوع به خاندان پيامبر خدا ، ضرورى است .

نقد دليل اوّل

دليل نخست اخباريان ، «حرمت تفسير به رأى» در اسلام است . بى ترديد ، طبق احاديثى كه بدانها اشارت رفت ، تفسير به رأى ، جايز نيست ؛ امّا حرمت تفسير به رأى ، نمى تواند مدّعاى آنان را اثبات نمايد ؛ زيرا: اوّلاً حمل كردن لفظ بر معناى واضِح آن ، تفسير نيست ؛ چون تفسير، به معناى تبيين و توضيح معناى غير واضح است [٢] و به تعبير شيخ انصارى ، تفسير ، عبارت

[١] المحاسن : ج ٢ ص ٧ ح ١٠٧٦ ، تفسير العيّاشى : ج ١ ص ١٢ ح ٨ ، بحار الأنوار : ج ٩٢ ص ٩١ ح ٣٧ . [٢] علل الشرائع : ص ٨٩ ح ٥ ، بحار الأنوار : ج ٢ ص ٢٩٣ ح ١٣ . [٣] الكافى : ج ٨ ص ٣١١ ح ٤٨٥ ، بحار الأنوار : ج ٢٤ ص ٢٣٧ ح ٦ . [٤] فسر، مادّه اى است كه بر بيان چيزى و روشن ساختن آن ، دلالت مى كند (معجم مقاييس اللغة : ج ٤ ص ٥٠٤ مادّه «فسر») . «فسّر الأمر» ، يعنى : آن مسئله را واضح ساخت و بيان كرد و «فسّر المغطّى» ، يعنى : از آن پنهان ، پرده بر داشت (المنجد : مادّه «فسر») . [٥] فرائد الاُصول : ج ١ ص ٥٧ . [٦] براى توضيح بيشتر ، ر.ك : فرائد الاُصول: ج ١ ص ١٣٥ (الأمارات المعمولة فى استنباط الأحكام الشرعيّة من ألفاظ الكتاب و السنّة) . [٧] حج : آيه ٧٨ . [٨] الكافى : ج ٣ ص ٣٣ ح ٤ ، تهذيب الأحكام : ج ١ ص ٣٦٣ ح ١٠٩٧ ، بحار الأنوار : ج ٢ ص ٢٧٧ ح ٣٢ .